Самы старажытны горад беларусі: Старажытны Полацк — Беларуская чыгунка

Содержание

Полацк, горад — Беларусь у асобах i падзеях

Ад Полацка пачаўся свет = My Polacak, the Cradle of the World / Уладзімір Арлоў. – Мінск : Рифтур, 2014. – 157, [2] с.

Адукацыя і выхаванне. – 2012. – № 5. – С. 67–71.

Алеся. – 2017. – № 8. – С. 2–5.

Археалагічны комплекс Лучна-1 у акрузе Полацка (ХІ–XVI стст.) / М. В. Клімаў. – Мінск : Беларуская навука, 2019. – 566, [1] с.

Археалагічныя комплексы пасадаў Полацка ІХ–XVIII стст. (па выніках раскопак 2004–2012 гг.) / Д. У. Дук. – Наваполацк : ПДУ, 2014. – 253 с.

Археалогія Беларусі : энцыклапедыя : у 2 т. – Мінск, 2011. – Т. 2. – С. 200–201.

Археалогія Беларусі : энцыклапедыя : у 2 т.

– Мінск, 2011. – Т. 2. – С. 200–201.

Архитектура : сборник научных трудов / Министерство образования Республики Беларусь, Белорусский национальный технический университет, Архитектурный факультет ; [редколлегия: А. С. Сардаров (гл. ред.) и др.]. – Минск, 2019. – Вып. 12. – С. 187–193.

Архітэктурныя помнікі Полацка = Архитектурные памятники Полоцка : [буклет / складальнік Т. А. Джумантаева]. – Мінск : Беларусь, 2001. – 33 с.

Беларуская думка. – 2015. – № 10. – С. 54–61.

Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. – Мінск, 2001. – Т. 12. – С. 451–454.

Беларускі гістарычны часопіс. – 2012. – № 5. – С. 4–31 ; № 10. – С. 3–13.

Беларускі гістарычны часопіс. – 2013. – № 11. – С. 5–9.

Беларусь замковая [Изоматериал] = Belarus – the Land of Castles : [фотоальбом / составители: О. Д. Баженова, Т. В. Белова]. – Минск, 2015. – С. 490–499.

Беларусь. Belarus. – 2012. – № 3. – С. 26–27 ; № 6. – С. 38–40.

Беларусь. Belarus. – 2018. – № 3. – С. 40–41 ; № 6. – С. 32–33.

Белая Русь с середины І тысячелетия до середины ХІІІ века / Э. М. Загорульский. – Изд. 2-е, доп. – Минск, 2014. – С. 190–197.

Веснік Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў. – 2010. – № 1. – С. 138–146.

Веснік адукацыі. – 2012. – № 5. – С. 67–72 ; № 6. – С. 67–72.

Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А, Гуманитарные науки. – 2015. – № 9. – С. 2–13 ; 127–134.

Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А, Гуманитарные науки. – 2017. – № 1. – С. 96–119.

Войска Полацкага княства ад часоў Рагвалода да эпохі Усяслава Чарадзея : да 1150-годдзя першай летапіснай згадкі Полацка / Мікалай Плавінскі.– Мінск : Галіяфы, 2012. – 47 с.

Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 443–445.

Гербы и флаги Беларуси / В. И. Адамушко, М. М. Елинская. – Минск, 2006. – С. 81–82.

Гербы і сцягі гарадоў і раёнаў Беларусі / С. Я. Рассадзін, А. М. Міхальчанка. – Мінск, 2005. – С. 94–97.

Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях : города-музеи / Юрий Татаринов. – Минск, 2016. – С. 5–44.

Города и посёлки стойкости и мужества Беларуси. Люди. События. Факты / [автор-составитель И. Н. Кулан]. – Минск, 2019. – С. 143–154.

Города, местечки и замки Великого княжества Литовского : энциклопедия. – Минск, 2009. – С. 250–255.

Гісторыя беларускай зямлі ва ўласных імёнах: па слядах Дзён пісьменства : манаграфія / Г. М. Мезенка, І. Л. Капылоў. – Віцебск, 2015. – С. 8–16.

Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі : матэрыялы VI Міжнароднай навуковай канферэнцыі (1–3 лістапада 2012 г. ). У 2 ч. Ч. 1 / [укладальнік Т. У. Явіч]. – Полацк : [НПГКМЗ], 2013. – 377, [2] с.

Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі : матэрыялы VII Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Полацк, 1–2 лістапада 2017 г.) / [укладальнік Т. У. Явіч]. – Полацк : Полацкае кніжнае выдавецтва, 2019. – 339 с.

Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь. – Мінск, 2009. – С. 186–201.

Заслаўе. Карані нашага радаводу : матэрыялы канферэнцыі / Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе». – Заслаўе, 2011. – С. 87–92.

Земля Беларуси. – 2016. – № 3. – С. 23–26.

Из фронтового дневника освободителя Полоцка, 30 июня – 3 июля 1944 г. – Полоцк : Полоцкое книжное издательство, 2011. – 52 с.

Исторические города Беларуси / [составитель Т. Л. Матыль]. – [Минск, 2013]. – С. 4–5.

История и археология Полоцка и Полоцкой земли : материалы VI Международной научной конференции (1–3 ноября 2012 г.). В 2 ч. Ч. 2. Спасопреображенская церковь в Полоцке : история, архитектура, живопись / [составитель Т. В. Явич]. – Полоцк : Полоцкое книжное издательство, 2013. – 155 с.

Каменны пояс Беларусі / І. В. Казакова. – [2-е выд., дап.]. – Мінск, 2009. – С. 112–122.

Книжное наследие А. П. Сапунова : материалы республиканской научно-практической конференции к юбилеям издания А. П. Сапуновым книг «Витебская старина» (т. 1, 1883) и «Река Западная Двина» (1893), 23 декабря 2013 г. / [редколлегия: А. И. Сёмкин (главный редактор) и др. ]. – Минск, 2014. – С. 122–129.

Край у цэнтры Еўропы: Полацкі раён, Полацк, Наваполацк : геаграфічна-статыстычны даведнік / І. М. Шаруха. – Мінск : Колорград, 2017. – 195 с.

Краіна майстроў : рамесныя цэхі Беларусі: XVI – канец XVIII ст. / Анатоль Цітоў. – Мінск, 2013. – С. 122–127.

Крепость Полоцк. Век XX. Полоцкий укрепленный район / В. Л. Комиссаров. – Минск : Медисонт, 2021.

Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. – Мінск, 2015. – Т. 6. – С. 191–193.

Культура. Наука. Творчество : VI Международная научно-практическая конференция (Минск, 10–11 мая 2012 г.) : сборник научных статей / [редколлегия: Т. И. Стружецкий (председатель) и др. ; научный редактор М.

А. Можейко]. – Минск, 2012. – С. 36–40.

Лучшее в Беларуси : туристический путеводитель : более 250 туристических объектов / [Е. С. Калейник и др.]. – [Минск, 2016]. – С. 104–113.

Ляцеў з аблокамі я побач / Валерый Слюнчанка. – Мінск, 2015. – С. 41–77.

Літаратура і мастацтва. – 2012. – 27 красавіка (№ 17). – С. 23.

Маладосць. – 2012. – № 5. – С. 100–106.

Маладосць. – 2017. – № 8. – С. 100–104.

Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : (па выніках навукова-даследчай работы супрацоўнікаў Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка ў 2014 г.) / Навукова-даследчая і асветная ўстанова культуры «Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік» ; [укладальнік Т.

У. Явіч]. – Полацк : Медысонт, 2018. – 211 с.

Матэрыялы па археалогии Беларуси = Materials on the archaeology of Belarus : зборнік навуковых артыкулаў. / НАН Беларусі, Інстытут гісторыі ; [рэдкалегія: В. М. Ляўко (гал. рэд.) і інш.]. – Мінск, 2016. – Вып. 21 : Вывучэнне археалагічных помнікаў на тэрыторыі Полацкай зямлі (да 1150-годдзя Полацка) / [навуковы рэдактар, укладальнік В. М. Ляўко]. – 2011. – 271 с.

Матэрыялы па археалогии Беларуси = Materials on the archaeology of Belarus : зборнік навуковых артыкулаў. / НАН Беларусі, Інстытут гісторыі ; [рэдкалегія: В. М. Ляўко (гал. рэд.) і інш.]. – Мінск, 2016. – Вып. 27 : Вынікі даследаванняў першабытных і сярэдневяковых старажытнасцей Беларусі ў 2013–2014 гадах / [укладальнікі: В. М. Ляўко, А. В. Вайцяховіч ; навуковы рэдактар А. В. Вайцяховіч]. – 2016. – С. 31–41.

Музеі Беларусі = Музеи Беларуси / [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа, М. Г. Нікіцін]. – Мінск, 2008. – С. 457–469, 477–486.

Музеі Полацка = Музеи Полоцка = Polotsk Museums : [фотаальбом / аўтар тэксту і ўкладальнік Т. А. Джумантаева]. – Мінск : Беларусь, 2015. – 332, [3] с.

Наследие православной Беларуси / [составитель С. Р. Бегиян]. – Минск, 2011. – С. 228–247.

Наша вера. – 2012. – № 3. – С. 56–61.

Новыя кнігі: па старонках беларускага друку : штомесячны бібліяграфічны бюлетэнь / Нацыянальная бібліятэка Беларусі. – 2012. – № 4. – Дадатак.

Новыя кнігі: па старонках беларускага друку : штомесячны бібліяграфічны бюлетэнь / Нацыянальная бібліятэка Беларусі. – 2011. – № 8. – С. 4. дадатку «Беларускі каляндар, 2011 г. »

О хронологии правления князей в Полоцке во второй половине ХІІІ в. : несколько замечаний и уточнений в связи с новым изданием «Полоцких грамот» / Юрий Борейша. – Минск : Энциклопедикс, 2018. – 150 с.

Очерки по истории Полоцка и Белой Руси / Андрей Геращенко. – Минск : Ковчег, 2013. – 191 с.

Па гістарычных мясцінах Полацкай зямлі / Віктар Карасёў. – Мінск : Пачатковая школа, 2011. – 69, [2] с.

Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі / Вольга Князева. – Мінск, 2005. – С. 82–87.

Памяць : Полацк. – Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2002. – 908 с.

Полацк XVI–XVIII стагоддзяў: нарысы тапаграфіі, гісторыі матэрыяльнай культуры і арганізацыі жыццёвай прасторы насельніцтва беларускага горада / Д. У. Дук. – Наваполацк : [ПДУ], 2007. – 267 с.

Полацк музейны [Выяўленчы матэрыял] : фотаальбом. – Мінск : Беларусь, 2006. – 283 с.

Полацк у гісторыі і культуры Еўропы : матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Полацк, 22–23 мая 2012 г.) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя і інш. ; навуковы рэдактар, укладальнік В. М. Ляўко]. – Мінск : Беларуская навука, 2012. – 638 с.

Полацк у святле станаўлення гістарычных і нацыянальных форм беларускай дзяржаўнасці (ІХ–ХХ стст.) : манаграфія / [Д. У. Дук і інш.]. – Магілёў : МДУ імя А. А. Куляшова, 2019. – 128, [2] с.

Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) / Д. У. Дук. – Наваполацк : ПДУ, 2010. – 179 с.

Полацк і яго ваколіцы = Полоцк и его окрестности / І. І. Каліноўскі. – Мінск : Вышэйшая школа, 2005. – 143 с.

Полацк – бацька гарадоў беларускіх / Н. Я. Гальпяровіч, Н. Г. Ваніна. – Мінск : Пачатковая школа, 2010. – 95 с.

Полацк, IX–XVII стст. : гісторыя і тапаграфія / С. В. Тарасаў. – 2-е выд. – Мінск : Беларуская навука, 2001. – 183 с.

Полацк. 1150 [Выяўленчы матэрыял] = Полоцк. 1150 : фотаальбом / [складальнікі: У. П. Свентахоўскі і інш.]. – Мінск : Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2012. – 546, [3] с.

Полацк. Гонар вякоў [Выяўленчы матэрыял] : [фотаальбом / аўтар тэксту і ўкладальнік С. В. Тарасаў ; фота І. У. Супранёнка]. – Мінск : Беларусь, 2012. – 263 с.

Полацкі Сафійскі сабор [Выяўленчы матэрыял] / [аўтар тэксту Т. А. Джумантаева]. – Мінск : Беларусь, [2012]. – 70 с.

Полацкі Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр / [аўтар тэксту А. А. Ярашэвіч]. – Мінск : Беларусь, 2006. – [91] с.

Полоцк / [текст В. Лобача ; фото С. Плыткевича]. – [Минск : Рифтур, 2016]. – 61, [1] с.

Полоцк : [историко-археологическое исследование / научный редактор О. Н. Левко]. – Минск : Беларуская навука, 2012. – 742 с.

Полоцк : [путеводитель / текст В. Лобача ; фото С. Плыткевича]. – [2-е изд.]. – [Минск : Рифтур, 2009]. – 72 с.

Полоцк : путеводитель / [текст В. Лобача]. – [Минск : Рифтур, 2012]. – 72 с.

Полоцк в ХХ веке, 1905–1914 / И. П. Дейнис. – Полоцк : Полоцкое книжное издательство, 2012. – 72 с.

Полоцк – Смоленск. Вехи общей судьбы [Изоматериал] / Н. Я. Гальперович, Н. Г. Ванина. – Минск : Пачатковая школа, 2011. – 159 с.

Полоцк. Из пепла столетий [Изоматериал] : [фотоальбом / составитель С. В. Пешин ; автор текста С. В. Тарасов]. – Минск : Беларусь, 2010. – [120] c.

Полоцкая земля / Л. В. Алексеев. – Полоцк : Полоцкое книжное издательство, 2010. – 50, [2] c.

Полоцкий Кадетский Корпус : исторический очерк 75-летия его существования / составитель В. П. Викентьев. – Факсим. изд. – Минск : Беларусь, 2011. – 396, XLIII с.

Полымя. – 2012. – № 5. – С. 116–122.

Полымя. – 2017. – № 7. – С. 139–155. – Працяг будзе.

Путеводитель по городам и районным центрам Республики Беларусь / составитель А. Варивончик [и др.]. – Минск, 2004. – С. 226–229.

Путеводитель по городу Полоцку 1910 года : к торжеству перенесения святых мощей преподобной Евфросинии, княжны Полоцкой, из г. Киева в г. Полоцк / [составители: Л. Ф. Данько, А. И. Судник]. – Полоцк : Полоцкое книжное издательство, 2009. – 47 с.

Путешествие во времени / Владимир Лиходедов, Алесь Карлюкевич. – Минск, 2013. – С. 174–181.

Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. – Минск, 2011. – Т. 2, кн. 2 : Витебская область. – С. 313–318.

Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т. ]. – Минск, 2008. – Т. 6. – С. 159–163.

Россия, Беларусь, Украина: история, современность, будущее : сборник научных материалов / [редколлегия: А. А. Коваленя (гл. ред.) и др.]. – Минск, 2014. – С. 31–43.

Рэспубліка Беларусь. Вобласці і раёны : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 2004. – С. 148.

СМИ и современная культура : к 90-летию заслуженного деятеля науки Республики Беларусь, доктора филологических наук, профессора Е. Л. Бондаревой : сборник научных трудов / [под общей редакцией Л. П. Саенковой]. – Минск, 2012. – С. 248–254.

Социально-экономическое развитие Полоцка в 1917–1991 годах : монография / А. А. Огородников ; [научный редактор Д. В. Дук]. – Могилев : МГУ имени А. А. Кулешова, 2019. – 156, [1] с.

Старонкі радзімазнаўства : мясціны, асобы : краязнаўчыя нарысы / Алесь Карлюкевіч. – Мінск, 2013. – С. 135-138.

Туристическая мозаика Беларуси / А. И. Локотко [и др.] . – Минск, 2011. – С. 118–148.

Туристская энциклопедия Беларуси. – Минск, 2007. – С. 451–452.

Туристские регионы Беларуси / под общей редакцией И. И. Пирожника. – Минск, 2008. – С. 174–175.

Урочище Пески – территория смерти, 1941–1944 / С. П. Копыл. – Полоцк : Полоцкое книжное издательство, 2012. – 71 с.

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 115.

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 1999. – Т. 5. – С. 518–522.

Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. – Мінск, 1987. – Т. 4. – С. 320.

Я ад дрэва твайго… [Выяўленчы матэрыял] : Полацку прысвячаецца : фотаальбом / [укладальнік Т. І. Жукоўская]. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2010. — 87 с.

Самый древний город Беларуси отпраздновал свое 1154-летие. Фоторепортаж со Дня города в Полоцке

В минувшие выходные Полоцк ярко и красочно отпраздновал 1154-летие.

Почтенная дата стала поводом подчеркнуть особый статус древнего города, где берут истоки белорусская государственность, история и культура. Поздравить полочан приехали многочисленные гости, друзья и партнеры.

Полоцк – город, который вдохновляет, объединяет и открывает новые возможности, – приветствуя гостей на площади Свободы, сказал председатель райисполкома Николай Шевчук. Он искренне поблагодарил жителей за любовь к родному городу и постоянную заботу о нем, за те трудовые, научные, культурные и спортивные достижения, которыми они прославляют свою малую родину на республиканском и международном уровне.

У Полоцка богатое историческое прошлое и сложившиеся традиции гостеприимства, душевной щедрости. Он всегда красив, современен и привлекателен, – отметила заместитель начальника главного управления идеологической работы, культуры и по делам молодежи облисполкома Лариса Оленская, поздравившая жителей древнего города от имени областных властей.

В этот день были вручены заслуженные награды лучшим представителям трудовых коллективов. За весомый вклад в социально-экономическое развитие Полоцка высокого звания «Почетный гражданин города» удостоен Яков Борисов, который с 1983 по 1998 годы возглавлял производственное объединение «Стекловолокно». Яков Александрович рад, что флагман полоцкой промышленности имеет хорошие перспективы развития, а его нынешнее руководство с уважением относится к ветеранам и прислушивается к их советам.

Тема сохранения и приумножения традиций стала лейтмотивом праздника. Ведь познавая прошлое, мы обретаем точку опоры и находим ту путеводную нить, которая помогает нам жить и созидать во имя будущего.  Особенно ярко эту неразрывную связь времен и поколений подчеркнул грандиозный театрализованный пролог к концертной программе, мастерски исполненный участниками заслуженного любительского коллектива Республики Беларусь – народного театра «Пилигрим» под руководством Веры Киселевой. А затем на сцене блистали лучшие полоцкие артисты, подготовившие номера в разных жанрах современного искусства. В Год культуры они организовали все представления собственными силами, убедительно продемонстрировав свой мощный творческий потенциал. Из приезжих звезд публику радовали группы «Дрозды» и «Цвет алоэ».

Центральный проспект имени Франциска Скорины на время празднований превратился в пешеходную зону.  Здесь развернулась выставка-продажа изделий декоративно-прикладного творчества «Город мастеров», проходили презентации продукции местных предприятий, устраивались мастер-классы ремесленников, поэтические турниры и музыкальные представления.

Внимание присутствующих привлекла выставка-дегустация блюд белорусской кухни, подготовленная учащимися и преподавателями химико-технологического колледжа. Огромный интерес вызвал впервые организованный пленэр резчиков по дереву. Главный скульптор компании «Хускварна» в Беларуси Николай Абраменко на глазах у прохожих лихо орудовал бензопилой, вырезая ростовые фигуры женщины с караваем и мужчины с балалайкой, которые останутся в подарок Полоцку.

Еще одним знаковым событием стала презентация девяти проектов в сфере зеленой экономики, поддержанных Европейским союзом. Были представлены инициативы, которые реализуются не только в Полоцке, но и по всей стране. Подобные мероприятия, как отметили организаторы, планируется провести и в других местах Беларуси, а стартовали они в Полоцке, одном из самых активных участников международного сотрудничества в области экологии и энергосбережения. В знак продолжения этой работы первый заместитель председателя Полоцкого райисполкома Сергей Лейченко и руководитель отдела политики, прессы и информации Представительства ЕС в Республике Беларусь Джим Казенс посадили символическое дерево дружбы.

Мероприятия, приуроченные к 1154-летию древнего  города, пройдут и на этой неделе вплоть  до празднования Дня памяти преподобной Евфросинии Полоцкой. 

Фото Ларисы Малашени.

При использовании материалов vitvesti.by указание источника и размещение активной ссылки на публикацию обязательны

Гісторыя Беларускай Дзяржаўнасці

ГIСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ ДЗЯРЖАУНАСЦI

I. Вытокi Беларускай дзяржаўнасцi.

Полацк — самы старажытны беларускі горад, а Полацкая зямля — найбольш моцнае княства з усіх, якія існавалі на тэрыторыі Беларусі ў IX—XIII стст. Горад і яго акруга былі непадзельныя ў адміністрацыйных адносінах, і назвы Полацк і Полац-кая зямля выкарыстоўваліся тады як сінонімы. «Полац-кая зямля» — гэта летапісная назва самастойнага дзяр-жаўнага ўтварэння, якое гісторыкі называюць Полацкім княствам. Пад уладай Полацка, галоўнага («старэйшага») горада, знаходзіліся іншыя («малодшыя») гарады.

Гістарычным ядром Полацкага княства з’ўляецца Беларускае Падзвінне (тэрыторыя Віцебскай вобласці). Тут у VII—IX стст. адбывалася фарміраванне заходняй галіны крывічоў ці палачан, якія разам з дрыгавічамі, радзімічамі былі непасрэднымі пррдкамі беларусаў.

У савецкай гістарыяграфіі ўсходніх славян, калі пішуць аб найбольш старажытных і буйных гарадах, звычайна называюць Кіеў і Ноўгарад, як два галоўныя гарады, і ігнаруюць значэнне Полацка. Гэта можна ба чыць на прыкладзе ўсіх выданняў школьнага падручніка «Гісторыя СССР». Аднак паводле ўяўленняў іншаземцаў — скандынаваў (ці «варагаў», як іх называлі на стара-жытнай Русі), усходнія славяне падзяліліся на тры часткі на чале з Ноўгарадам, Полацкам і Кіевам. На-ват у галіне царкоўнага будаўніцтва тры гарады сапернічалі паміж сабой, што знайшло сваё адлюстраван, не ў будаўніцтве ў XI ст.. трох сабораў святой Сафіі ў названых цэнтрах усходняга славянства.

Важнае значэнне Полацка ў гісторыі Усходняй Еўропы пацвярджаюць старажытныя летапісы і, у першую чаргу, «Аповесць мінулых часоў». Аўтэнтычныя полацкія летапісы да нас не дайшлі. Яны, як і тысячы нашых продкаў, загінулі ў час бясконцых войнаў, па-жараў і пры іншых драматычных падзеях. Рускі гісторык В. Н. Тацішчаў у 30-я гады XVIII ст. трымаў у руках Полацкі летапіс і зрабіў з яго некаторыя вытрымкі, але і гэты летапіс потым бясследна знік.

Крывічы — вялікае аб’яднанне плямён ва Усходняй Еўропе апошняй чвэрці І-га тысячагоддзя н. э. Працэс іх этнічнай кансалідацыі — вынік асіміляцыі прышлымі славянамі мясцовых балцкіх і заходнефінскіх плямён (пераважна на тэрыторыі Наўгародскай зямлі), якія паступова былі славянізаваны. У канцы І-га тысячагоддзя агульнае аб’яднанне крывічоў распалася на 3 групы — полацкую, смаленскую і пскоўскую (паводле назваў іх галоўных гарадоў). Смаленскія крывічы, вельмі блізкія да полацкіх па мове і культуры, таксама належаць да арэала, дзе фарміраваўся беларускі этнас.

У IX ст. у полацкіх крывічоў існавала сваё племянное «княжанне» — правобраз першапачатковага дзяржаўнага ўтварэння. Ёсць меркаванні, што ваенная арганізацыя крывічоў налічвала некалькі фарміраванняў, якія ўдзельнічалі ў паходах кіеўскіх князёў у Х ст. на Візантыю. Полацкія крывічы мелі свой асобны цэнтр — Полацк і сваё самастойнае апалчэнне.

Археалагічныя раскопкі пацвердзілі, што Полацк існаваў ужо ў IX ст. Ён размяшчаўся на рацэ Палата на месцы колішняга паселішча балтаў ранняга жалезнага веку. Каля гарадзішча выяўлена прадграддзе з матэрыяламі VIII—IX стст. Дадзеныя археалагічных даследаванняў сведчаць аб Полацку як буйным цэнтры рамяства, гандлю, культуры старажытных зямель Беларусі ў перыяд ранняга сярэднявечча.

Асноўная частка Полацкага княства размяшчалася на тэрыторыі паўночнай Беларусі, якая ахоплівала Падзвінне і шэраг раёнаў Верхняга Падняпроўя, уключаючы горад Менск (так называўся Мінск у старажытнасці) і яго акругу ў вярхоўі рэк Пціч і Свіслач. Паколькі Менск адыгрываў вельмі значную ролю ў старажытнай гісторыі Беларусі, вядомы гісторык У. I. Пічэта лічыў апраўданай назву «Полацка-Менская зямля». Да яе ў часы найбольшага росквіту ў XI ст. адносіліся (акрамя Полацка і Менска) гарады Віцебск, Друцк, Лукомль, Заслаўе, Лагойск, Барысаў, Орша, Усвяты. Уладанні полацкіх князёў прасціраліся па ніжняму цячэнню Заходняй Дзвіны, дзе былі гарады Кукенойс і Герцыке, да Рыжскага заліву.

Зручнае размяшчэнне на водных шляхах зносін спрыяла хуткаму эканамічнаму і культурнаму развіццю гэтай даволі буйной па тых часах дзяржавы. Дзвіна была часткай шляху, па якім ішоў міжнародны гандаль Хазарыі і Арабскага халіфата са Скандынаўскімі краінамі, а таксама ўсходнеславянскімі саюзамі плямён. Сведчаннем гэтых сувязей з’ўляецца 38 скарбаў IX—XI стст., знойдзеныя на тэрыторыі Полацкай зямлі, якія ўтрымліваюць сярэбраныя арабскія і заходнееўрапейскія манеты.

Калі даследчык піша пра раннесярэднявечную гісторыю, даводзіцца больш гаварыць аб князях, што абумоўлена характарам летапісных крыніц. Грамадства тых часоў асэнсоўвала гісторыю генеалагічна, гэта значыць як гісторыю княскага роду. Вось чаму летапісцы гавораць пра князёў, або нават выключна пра іх. Безумоўна, летапісы маюць суб’ектыўны погляд. Але менавіта яны заўсёды застаюцца важнымі крыніцамі, на падставе якіх можна даследаваць сацыяльнапалітычную гісторыю.

Полацк і яго воласць упамінаецца ў «Аповесці мінулых часоў» пад 862 годам у сувязі з раздачай Рурыкам гарадоў у кіраванне сваім дружыннікам. Летапісец адзначыў, што заснавалі Полацк крывічы, гэтак жа як і Смаленск, а варагі — прышлыя. На працягу Х ст. Полацк рос, мацнеў і ператвараўся ў буйны цэнтр усходніх славян. Як пра магутнае ўладанне на чале з легендарным князем Палтэсам расказваюць аб ім скандынаўскія сагі.

Кіеў і Ноўгарад сапернічалі паміж сабой за аб’яднанне ўсходнеславянскіх зямель, пры гэтым Полацку надавалася важнае значэнне. Кіеўскі князь Аскольд разам са сваім братам Дзірам у 860-х гадах зрабіў паход на палачан і прынёс ім шмат бяды. Пераемнік Рурыка князь Алег у 882 годзе здолеў аб’яднаць паўночную і паўднёвую Русь у адну дзяржаву са сталіцай у Кіеве.

У летапісе пад 907 годам Полацк названы сярод гарадоў, дзе «сядзелі» князі, якія прымалі ўдзел у паходзе Алега на Царград (Канстанцінопаль). Характэрна, што частка даніны ад грэкаў, пацярпеўшых паражэнне, ішла ў Полацк і выкарыстоўвалася на ўтрыманне полацкай дружыны, якая прымала ўдзел у паходзе. Адсюль вынікае, што ў пачатку Х ст. Полацк быў не даннікам, а

саюзнiкам Кіева. Мясцовыя князі і полацкая знаць дзейнічалі, абапіраючыся на кіеўскага вялікага князя.

Для разумення гісторыі Полацкай зямлі істотнае значэнне мае вывучэнне яе гаспадарчага жыцця. На нашу думку, родаплемянное грамадства на тэрыторыі Беларусі знаходзілася да VII ст. на стадыі ваеннай дэмакратыі. У ім ужо былі зародкі будучай сацыяльнай няроўнасці: грамадскі падзел працы, а таксама патрыярхальнае рабства ўзятых у палон. У VIII—Х стст. ва ўмовах масавага рассялення ўсходніх славян сярод старажытных балцкіх і фіна-угорскіх плямён гэтыя зародкі атрымалі далейшае развіццё.

Ва ўсходніх славян дынаміка грамадскага развіцця была такая, што цяжка высветліць, калі канчаецца ваениая дэмакратыя і пачынаецца феадалізм. У IX— XI стст. утваралася шматукладнае грамадства, дзе феадальны ўклад паступова пераважаў над родаплемянным і рабаўладальніцкім. На працягу доўгага часу існавала вольнае сялянства, былі значныя рэшткі родаплемяннога ладу, абшчын-ных адносін. Асноўным слоем грамадства заставаліся земляробы-абшчыннікі — «людзі», як яны названы ў крыніцах. Марудна развіваўся працэс феадалізацыi. Магчыма, што ў Полацкім княстве не занятая асобнымі феадаламі зямля лічылася дзяржаўнай, і каб некаму ўступіць ва ўладанне ёй, патрэбна было дараванне ад імя князя.

Відаць, мелі рацыю тыя псторыкі, якія сцвярджалі, што да цраматычных падзей 980 года ‘Полацк, верагодна, не быў пад уладай Кіева. Выказваюц ца думкі, што Полацк са сваёй воласцю 3’яўляўся горадам-дзяржавай. Горадам дзяржавай таксама лічаць Тураў. Тураў названы ў летапісе разам з Полацкам у наступным вельмі важным паведамленні: «Бе бо Рогьволод пришел из за-морья, имяше власть свою в Полотьске, а Туры Турове, от него же и туровцы прозвашася». У Лаўрэнцьеўскім летапісе ў двух месцах — пад 980 і 1128 гадамі — гаворка ідзе пра тое, што Рагвалод прыйшоў з-за мора (відаць, з Скандынавп) і быў зусім незалежным правіцелем у Полацку («держащю и вла деющю и княжашю Полотьскую землю»). У гэты час Туры княжыў у Тураве Таму і сталі называцца жыхары горада тураўцамі. Тут дакументальна засведчана ўзнікненне на тэрыторыі Беларусі ў другой палове Х ст. двух княсгвау — незалежных дзяржаў Полацка і Турава. Застаецца невядомым, якія сувязі былі паміж князямі Рагвалодам і Турам. Некаторыя гісторыкі лічаць іх братамі, іншыя сцвярджаюць, што Туры — асоба легендарная, у сапраўднасці не існаваўшая. У выніку археалагічных даследаванняў устаноўлена, што Тураў пабудаваны над поплавам правага берага Прыпяці менавіта ў канцы Х ст. Таму летапіснаму запісу ў гэтым выпадку варта давяраць.

Полацкае -княства існавала як самастойная дзяржава, у якой асноўным насельніцтвам былі прабеларускія плямёны крывічоў-палачан. Уладзіміру Святаславічу, які быў тады наўгародскім князем і змагаўся са сваім братам Яраполкам за княжанне ў Кіеве, удалося захапіць Полацк. Рагвалод быў забіты, яго дачка Рагнеда прымусова стала жонкай Уладзіміра. Праз некалькі год Рагнеда зрабіла няўдалы замах на жыццё Уладзіміра і была выслана з Кіева на сваю «отчину» ў Полацкую зямлю. Пра сапраўдныя матывы свайго ўчынку Рагнеда адказвае князю Уладзіміру: «Абразіў цяжка ты мяне: дзеля таго, каб ажаніцца на мне, ты бацьку майго забіў і княства яго захапіў, а цяпер не любіш мяне і дзіцё наша». Тут мы бачым адну з трагедыйных старонак гісторыі, якая напоўнена чалавечымі пачуццямі і перажываннямі. Помста за забітага бацьку і за бацькаўшчыну («отчину») пастаўлена на першае месца, і разам з тым адчуваецца рэўнасць і клопат за лёс сына. Заступніцтва малалетняга Ізяслава за маці аказала сваё маральнае ўздзеянне і прынесла плён. Прыкладна каля 985 года Уладзімір аддаў Полацкую зямлю Ізяславу і Рагнедзе, што стала пачаткам аднаўлення старажытнай дынастыі полацкіх князёў.

Сацыяльнай сілай, якая адлюстроўвала мясцовыя палітычныя тэндэнцыі, было полацкае баярства. Уступка была зроблена Уладзімірам гэтай рэальнай сіле ў Полацкім княстве.

У XI ст. Полацкае княства было даволі моцным ў ваенных і эканамічных адносінах. Пры князі Брачыславе Ізяславічу ў 1021 годзе былі далучаны да Полацка гарады Усвяты і Віцебск. Адчуўшы сілу, полацкія князі двойчы займалі Ноўгарад (1021 і 1066 гг.), змагаліся за Пскоў (10б5 г.) і Смаленск (1078 г.). Сапраўды легендарнымі былі жыццё і дзеянні князя Усяслава Брачыславіча (1044—1101 гг.). Пры ім Полацкая зямля дасягнула найбольшай магутнасці і стала галоўным канкурэнтам Кіева. Пасля ўпартай бітвы каля ракі Няміга ў 1067 г. паўднёварускія князі Яраславічы (тры сыны Яраслава Мудрага) вераломна захапілі Усяслава ў палон і зняволілі. Пры паўстанні 1068 г. у Кіеве гараджане вызвалілі папулярнага ў народзе Усяслава Полацкага і абвясцілі яго вялікім князем кіеўскім, але ён неўзабаве вярнуўся ў родны Полацк.

У час княжання Усяслава ў Полацку ішла вострая барацьба з Уладзімірам Манамахам, які, паводле яго слоў, спустошыў Полацкую зямлю «ад Лукамля да Лагожска» і спаліў Друцк. У 1084 г. Манамах разбурыў Менск. Але Полацкая зямля працягвала заставацца незалежнай ад Кіева. Пасля смерці Усяслава Брачыславіча Полацкая дзяржава аслабла і пачала падзяляцца на ўдзелы, на чале якіх знаходзіліся прадстаўнікі полацкай княскай дынастыі.

У першай палове XII ст. утварыліся Менскае і Ізяслаўскае ўдзельныя княствы, у другой палове — Віцебскае, Друцкае, Лагожскае і іншыя. У ніжнім цячэнні Заходняй Дзвіны існавала Кукенойскае і Герцыкскае княствы, якія залежалі ад Полацка.

У Менску, відаць, яшчэ пры жыцці бацькі пачаў княжыць сын Усяслава Глеб. Ён накіраваў усю сваю энергію на ўмацаванне і пашырэнне Менскага княства. У склад гэтага княства ўваходзілі на пачатку XII ст. Орша і Копысь. У залежнасці ад Глеба знаходзіўся Друцк. Менскі князь спрабаваў пашырыць свае ўладанні за кошт суседняга Тураўскага княства. У 1116 г. Уладзімір Манамах зрабіў лаход на Менскае і Друцкае княствы, захапіў іх і разрабаваў горад Друцк, а Оршу і Копысь перадаў Смаленску. У 1119 г. Манамах захапіў МенСк, узяў Глеба Усяславіча у палон і адправіў у Кіеў, дзе той хутка памёр.

Барацьба Полацка з Кіевам не спынялася і пасля смерці Уладзіміра Манама ха У 1127 годзе яго сын, Мсціслаў Уладзіміравіч, арганізаваў вялікі паход паўднёварускай кааліцыі князёў супраць Полацкай зямлі. Моцнае войска ўварвалася ў межы княства і нацэлілася на Ізяслаўль, Лагожск, Барысаў і Друцк, часова захапіла некалькі гарадоў.

Але полацкія князі па-ранейшаму не хацелі падпарадкоўвацца Кіеву. Тады Мсціслау захапіў у палон некалькіх Усяславічаў — Давьіда, Расціслава, Святас-лава (бацьку Ефрасінні Полацкай), іх пляменнікаў Васіля і Івана Рагвало-давічаў і на трох вялікіх лодках вывез у Візантыю да свайго зяця імператара Іаана II Камніна. Там полацкія князі, па словах В. Н. Тацішчава, «з пахвалою служылi» ў войску, якое ваявала супраць арабаў. Праз нейкі час полацкія князі вярнуліся на радзіму. 3 1139 года ўся Полацкая зямля, акрамя горада Копысі, зноў апынулася пад уладай прадстаўнікоў мясцовай дынастыі — нашчадкаў Усяслава.

У XII ст. улада князёў у Полацку значна аслабла. Іх прызначэнне і выгнанне залежала ад веча — народнага сходу, роля якога ў Полацку асабліва ўзрасла з канца 20-х гадоў XII ст. Веча вырашала пытанні вайны і міру, гандлевыя і іншыя справы. Аднак яно, нават у перыяд найбольшай актыўнасці, істотна абмяжоўваючы ўладу князя, не знішчала яе. Князь прымаў удзел у справах кіравання, меў сваю дружыну, вяршыў суд. Полацкі князь раздаваў воласці з гарадамі для кіравання іншым князям, сваім васалам.

Полацкае веча ў 1132 г. выбрала князем унука Усяслава Брачыславіча — Васiльку. Палітычнае жыццё Полацка другой паловы XII ст. характарызавалася барацьбой баярскіх груповак, зменай князёў, выступленнямі гараджан. Пра адно з народных выступленняў у Іпацьеўскім летапісу пад 1159 годам сказана: «Мяцеж быў вялікі ў горадзе Палчанах». У сувязі з распадам Кіеўскай Русі як адзiнай дзяржавы кіеўскія князі не рабілі больш спроб падпарадкаваць сабе Полацк.

У сярэдзіне XII ст. за Полацкую зямлю змагаліся ўнукі Усяслава — друцкі князь Рагвалод Барысавіч і менскі князь Расціслаў Глебавіч. Менскаму князю удалося аб’яднаць значную частку Полацкай зямлі і кіраваць ёю 8 гадоў. Аднак у Полацку ў выгнанага адтуль Рагвалода Барысавіча былі прыхільнікі. 3 іх дапамогай ён у 1158 г. заняў горад. Расціслаў Глебавіч быў вымушаны ўцякаць У Менск да свайго брата Валадара. Пачалася новая міжусобная вайна. Рагвалод Барысавіч зрабіў тры беспаспяховыя паходы на Менск у 1158, 1160, 1161 гг. Пазнеё полацкім князем стаў віцебскі князь Усяслаў Васількавіч.

Насельнiцтву Полацкай зямлі давялося весці цяжкую барацьбу са знешнімі ворагамі, якія спрабавалі яе захапіць. На пачатку XII ст. палачане разам з лівамі, латгаламі, эстамі і іншымі плямёнамі настойліва змагаліся супраць нямецкіх рыцараў, што ўварваліся ва ўсходнюю Прыбалтыку.

3 даўніх часоў лівы і латгалы плацілі даніну полацкім князям і пасылалі ім дапаможныя войскі. У ніжнім цячэнні Заходняй Дзвіны размяшчаліся фарпосты Полацкай зямлі, гарады-замкі Герцыке і Кукенойс. Імі кіравалі васалы полацкага князя, якія ў перыяд феадальнай раздробленасці карысталіся значнай самастоинасцю.

Полацкія дружыны на чале з князем Уладзімірам не раз выступалі супраць крыжакоў (1203, 1206, 1216 гг.) 3 рыцарамі самааддана змагаліся кукенойскі князь Вячка і герцыкскі князь Усевалад, але ворагам удалося захапіць замкі. Полацк страціў ніжняе цячэнне Заходняй Дзвіны.

На пачатку ХШ ст. пачалі складвацца ўстойлівыя ўзаемныя гандлёвыя сувязі паміж Полацкам, Віцебскам і Смаленскам. Збліжэнне іх гандлёвых інарэсаў адлюстравалася ў заключэнні сумесных дагавораў з Рыгай. Так, у «Хроніцы Лівонii» гаворыцца аб заключэнні ў 1210 г. дагавора Полацка з немцамі пры ўдзеле Смаленска. У дагаворы 1212 г. паміж Полацкам і Рыгай Заходняя Дзвіна была аб’яўлена свабоднай для плавання купцоў на ўсім яе працягу.

Важнай крыніцай для даследаванняў эканамічных і палітычных зносін 3’яўляецца дагавор («Праўда») Смаленска з Рыгай і Гоцкім берагам, заключаны ў 1229 г., які распаўсюджваўся таксама на Полацк і Віцебск. Ён стаў асновай для арганізацыі гандлю па Заходняй Дзвіне на працягу доўгага часу. Умовы гандлю з нямецкімі гарадамі выпрацоўваліся на сумесных з’ездах («снемах») прадстаўнікоў Смаленска, Полацка, Віцебска. Усё гэта пацвярджае, што Полац-кая і Смаленская землі мелі кансалідацыйныя тэндэнцыі ў перыяд феадальнай раздробленасці.

Не выпадкова ў пісьмовых помніках, якія звязаны з Полацкам, побач з агульнымі ўсходнеславянскімі моўнымі асаблівасцямі паступова пачынаюць выяўляцца і адрозненні, якія сведчаць аб складванні беларускай мовы. Гэта назіраецца ў Смаленскай грамаце 1229 г., шэрагу полацкіх грамат другой пало-вы XIII ст.

Вакол Полацка і Смаленска ўзнік буйны мясцовы, смаленска-полацкі дыялект.

Удзел нашчадкаў смаленска-полацкіх крывічоў у фарміраванні беларускага народа пацвярджаюць, акрамя археалагічных знаходак, своеасаблівасці мовы, генетычна звязаныя, верагодней за ўсё, з крывіцкімі племяннымі дыялектамі. Паводле высновы лінгвістаў, старажытная смаленска-полацкая гаворка была прамежкавым звяном паміж гаворкамі паўночных крывічоў, з аднаго боку, і дрыгавічоў — з другога. На мяжы рассялення крывічоў-палачан і дрыгавічоў бьіла шырокая паласа, дзе гэтыя дзве этнічна блізкія групьі ўсходнеславянскага насельніцтва змешваліся паміж сабой, што мела ўплыў на працэс этнічнай кансалідацыі беларусаў.

У гэты час Полацк і Віцебск умацоўваюць эканамічныя, палітычныя і ваенныя сувязі з Ноўгарадам, аб чым сведчыць шлюб Аляксандра Яраславіча (Неўскага) з дачкой полацкага князя Брачыслава ў 1239 г. Палачанін Якаў удзельнічаў у разгроме шведскіх захопнікаў на Няве ў 1240 г.

Аднак трэба адзначыць, што полацкае баярства, аслабіўшы ўладу мясцовай княскай дынастыі, не здолела стварыць трывалай дзяржаўнай арганізацыі, накшталт рэспубліканскай, з уладай выбраных пасаднікаў, як гэта бьіло ў Ноўгарадзе на Волхаве.

3 канца 50-х гадоў XIII ст. у Полацку княжыў Таўцівіл, які быў пляменнікам літоўскага князя Міндоўга. Ён выступаў у якасці саюзніка наўгародцаў, дапамагаючы ім у барацьбе з Лівонскім ордэнам. Таўцівіл прыняў праваслаўе, імкнуўся засвоіць культуру палачан. Затым у Полацку князі часта змяняліся.

Такім чынам, Полацк на працягу некалькіх стагоддзяў быў сталіцай буйнога княства — асобнай старажытнай дзяржавай са сваёй княскай дынастыяй, вечавым ладам, моцным войскам. Палачане першымі з усходніх славян уступілі ў адкрытую барацьбу супраць агрэсіі нямецкіх крыжакоў, адбіваючы іх «націск на ўсход».

На мяжы XIII—XIV стст. Полацкае княства ўвайшло ў склад новай беларуска-літоўскай дзяржавы — Вялікага княства Літоўскага — верагодна, на аснове пагаднення князёў літоўскай дынастыі з полацкім баярствам.

Існаванне Полацкай зямлі на чале з Полацкам — буйнейшым эканамічным, палітычным і культурным цэнтрам заходніх зямель усходняга славянства — спрыяла зараджэнню гаспадарчай і культурнай супольнасці гэтых зямель і ўзнікненню ўмоў для складвання беларускага народа-этнасу.

II. Дзяржаўны лад у ХІV—ХV стст.

Вялікае княства Літоўскае было феадальнай манархіяй, на чале якой стаяў гасудар, які называўся вялікім князем, каралём, гаспадаром. Першым тытул караля пачаў насіць Міндоўг пасля каранацыі ў сталіцы дзяр жавы—Наваградку ў 1253 г. Тытул “караля літоўцаў і многіх рускіх” насіў Гедымін, які кіраваў з 1316 па 1341 г. Па-рознаму абазначалася і дзяржава: вялікае княства, гаспадарства, панства, рэч паспалітая. Кожны з гэтых тэрмінаў меў свае адценні, хоць усе яны абазна чалі адну і тую ж дзяржаву. У назве “вялікае княства” падкрэслівалася велічыня тэрыторыі і форма ўлады ў дзяржаве, у назве “гаспадарства”—дамаганне разгля даць дзяржаву як асабістае валоданне, маёнтак гасуда ра, у тэрміне “панства” адлюстроўваліся ўладарныя паўнамоцтвы, у “рэчы паспалітае” ўкладвалася разу менне дзяржавы як агульнай справы, агульных інтарэсаў і агульнага дабрабыту. Гэты тэрмін 3’яўляўся даслоўным перакладам на беларускую мову лацінскага паняцця “рэспубліка”. “Рэч паспалітая” ў той час ужывалася таксама ў значэнні “грамадства”, “грамадская справа”.

Манархічны лад Вялікага княства Літоўскага ў XIII— XV стст. характарызаваўся сканцэнтраваннем у руках гасудара шырокіх уладарных паўнамоцтваў. Ён каман даваў узброенымі сіламі, кіраваў знешняй палітыкай, выдаваў граматы і іншыя прававыя акты, ажыццяўляў кіраўніцтва фінансава-гаспадарчай дзейнасцю. На тэры торыі васальных княстваў ён вымушаны быў дзяліць уладу з васальнымі князямі і буйнымі панамі, якія ажыццяўлялі выканаўча-распараджальную і судовую дзейнасць на месцах. Улада вялікага князя не была абсалютнай і абмяжоўвалася вярхамі класа феадалаў, якія, валодаючы велізарнымі маёнткамі, мелі шмат ва сальна залежных людзей і ўваходзілі ў склад Рады Вялі кага княства Літоўскага. Акрамя таго, улада вялікага князя абмяжоўвалася соймам, у састаў якога ўваходзілі і прадстаўнікі павятовай шляхты.

Пры ажыццяўленні сваёй улады князь абапіраўся на садзеянне службовых асоб цэнтральнага і мясцовага кі равання, а таксама іншых буйных феадалаў, якія былі яго бліжэйшымі саветнікамі і складалі яго Раду. Яна адыгрывала галоўную ролю ў дзяржаўных справах. Так, паводле рашэння радных паноў Віцень быў абраны вя лікім князем літоўскім, і з іх жа згоды пасля смерці Альгерда на вялікакняжацкі прастол уступіў Ягайла (Якаў Андрэевіч). Ёсць звесткі, што вялікія князі раіліся з буйнымі феадаламі па ўсіх найважнейшых дзяржаў ных справах. Напрыклад, у паведамленні каталіцкага пасольства, што наведала Вільню ў 1324 г., адкрыта гаворыцца аб наяўнасці пры вялікім князі Гедыміне саве та, які складаўся прыкладна з 20 чалавек. Аб наяўна сці нарадаў гасудара з князямі і панамі сведчаць лета пісы, граматы і дагаворы з замежнымі дзяржавамі. У Раду ўваходзілі бліжэйшыя родзічы вялікага князя, князі васальных княстваў, службовыя асобы дзяржаўнага апа рату. На абмеркаванне ў Радзе выносіліся ўсе тыя пы таннi, па якіх патрабавалася садзеянне буйных феада лаў як пры вынясенні рашэння, так і пры яго выкананні.

Да XIV ст. адносіцца пачатак рэгулярнага склікання больш шырокіх нарадаў, якія атрымалі назву соймаў. Сойм, як вышэйшы заканадаўчы орган Вялікага княства Літоўскага, бярэ пачатак ад старажытных вечавых схо даў, якія пры феадалізме пераўтварыліся ў саслоўна класавыя органы феадалаў. Акрамя таго, соймам назы валіся і іншыя сходы, напрыклад, сход жыхароў горада або павятовай шляхты. Так, у грамаце, выдадзенай жы харам Полацка ў 1456 г., было запісана: “А соймались бы вси посполу на том месте, где перед тым соймовались здавна. А без бояр мещаном и дворяном городским и черни соймов ненадобе чинить”. Побач з мясцовымі сой мамі збіраліся і агульнадзяржаўныя, на якія з’язджаліся князі, паны і баяры-шляхта цэнтральнай часткі дзяржа вы і некаторыя прадстаўнікі земляў “прыслухоўваючых”. Такі, як відаць, быў сойм пры згключэнні дагавора з Лі воніяй у 1338 г., у якім прынялі ўдзел палачане і віцяб чане, а таксама сойм 1385 г., што даў згоду на жаніцьбу Ягайлы з польскай каралевай Ядвігай і унію Вялікага княства Літоўскага з Польшчай.

Умацаванне эканамічных сувязей унутры дзяржавы” а таксама ўзмацненне працэсу цэнтралізацыі выклікалі неабходнасць больш шырокага прыцягнення феадалаў да вырашэння агульнадзяржаўных спраў і асабліва да больш актыўнага іх удзелу ў выкананні рашэнняў цэнт ральных органаў. У сувязі з гэтым соймы становяцца больш прадстаўнічымі і пачынаюць называцца “вялікімі вальнымі соймамі”.

На соймы запрашаліся ўсе епіскапы, князі васальных княстваў, службовыя асобы цэнтральных і мясцовых ор ганаў дзяржаўнага кіравання, а таксама феадалы, якія пажадалі прыбыць на сойм. Парадак склікання і работы сойма, яго кампетэнцыя да XVI ст. рэгуляваліся не за конамі, а звычайным правам. Рашэнні на сойме выносі ліся, як правіла, гасударам і Радай, а дробныя і сярэд нія феадалы пры гэтым прысутнічалі, інакш кажучы, яны фактычна валодалі толькі дарадчым, а не рашаючым голасам. Таму і самі соймы ў XIV—XV стст. мелі значэн не больш органа дарадчага і асведамляльнага, чым за канадаўчага. У XVI ст. заканадаўчыя функцыі сойма і феадалаў, на ім прысутнічаючых, крыху пашыраліся, але ўсе рашэнні рыхтаваліся кіруючымі вярхамі, г. зн. гасу дарам і Радай.

Службовыя асобы цэнтральнага кіравання напачатку не былі аддзелены ад дварцовай адміністрацыі і дзейні чалі не як самастойныя органы дзяржаўнага кіравання, а як памочнікі гасудара па тых ці іншых пытаннях.

Да вышэйшых службовых асоб адносіўся канюшы, які пазней стаў называцца маршалкам. Ён сачыў за захаваннем парадку і этыкету пры двары вялікага князя, старшынстваваў на пасяджэннях сойма і Рады, аб’яўляў рашэнні гасудара, сойма і Рады, ажыццяўляў права суддзе ў адносінах да асоб, вінаватых у здзяйсненні зла чынстваў у месцы знаходжання гасудара або на сойме. У даўнія часы ён жа загадваў вялікакняскімі стайнямі. Памочнікам князя ў камандаванні войскамі быў ваявода, які таксама мог ажыццявіць суд над падначаленымі яму асобамі. Пазней ваяводамі пачалі называцца кіраўнікі мясцовай адмiністрацыі ў абласцях-ваяводствах. Функ цыі дварцовай адміністрацыі выконвалі каморнікі, якія сачылі за захоўваннем маёмасці і каштоўнасцей вяліка га князя, выконвалі яго розныя даручэнні па дварцоваму і дзяржаўнаму кіраванню. Пры двары захоўваліся і ін шыя старажытныя дварцовыя чыны: стольнік ведаў за беспячэннем кухні і сервіроўкай стала; чашнік загадваў напіткамі, мечнік—аружаносец вялікага князя.

Мясцовыя органы дзяржаўнага кіравання ўзначаль валіся князямі-васаламі вялікага князя, намеснікамі, цівунамі, якія вырашалі ўсе справы, раючыся з мясцо вымі феадаламі. Асобныя абавязкі былі ў ключнікаў, гараднічых, ляснічых. Прадстаўнічымі органамі на мес цах працягвалі заставацца сходы жыхароў дадзенай мясцовасці — веча, соймы, сходы і копы. На іх у даўнія часы маглі з’яўляцца ўсе паўналетнія, свабодныя жыха ры дадзенай мясцовасці. У XV ст. у сувязі з юрыдычным афармленнем саслоўяў пачалі збірацца павятовыя сой мікі шляхты-баяр, на якія простыя людзі не дапускаліся. Непасрэднае кіраванне ў сёлах ажыццяўлялі выбарныя сялянскія органы — старцы, соцкія, дзесяцкія.

III. Дзяржаўны лад у XV—XVII стст.

Вышэйшыя органы ўлады. Сістэма вышэйшых органаў улады ў XVI ст. не атрымала карэнных змяненняў. Аднак характар іх дзейнасці і аб’ём паўнамоцтваў істот на змяніліся. На чале дзяржавы стаяў выбіраемы феада ламі князь—гаспадар. Пасля 1569 г. ён жа і кароль Польшчы і кароль Рэчы Паспалітай. Рашаючую ролю на выбарах адыгрывалі буйньія феадалы. Просты народ у выбарах не ўдзельнічаў, хоць у Статутах 1566 і 1588 гг. гаварылася і аб удзеле ў выбарах гасудара простых людзей. Пасля выбрання вялікага князя адбывалася каранацыя, на якой яму ўручаліся знакі вялікакняскай улады, даваліся наказы. Затым ён прыносіў прысягу і вы кладаў сваю праграму дзейнасці, выдаваў грамату (прывілей), у якой пацвярджаў захаванне і непарушнасць дзеючых норм права і ільгот для феадалаў.

Кампетэнцыя гаспадара па-ранейшаму заставалася шырокай, але прызначным абмежаванні правамоцтваў. Галоўным абавязкам вялікага князя лічыліся арганізацыя абароны дзяржавы ад нападаў знешніх ворагаў і падтрыманне парадку ўнутры дзяржавы. Ен кіраваў вы канаўча-распараджальнай дзейнасцю вышэйшых дзяр жаўных органаў, быў кіраўніком адміністрацыі, за яго подпісам і дзяржаўнай пячаткай выдаваліся ўсе закана даўчыя акты. Сумесна з Радай ён ажыццяўляў вышэйшы суд у дзяржаве, яму належалі правы вярхоўнага галоў накамандуючага ўсімі ўзброенымі сіламі, кіраваў знеш няй палітыкай. Уладарныя паўнамоцтвы гаспадара ў розны час былі рознымі і змяняліся ў залежнасці ад ста ну эканамічнай асновы, сацыяльнай базы і асабістых яго якасцей. Эканамічную аснову палітычнай улады вялікага князя складалі яго асабістыя маёнткі-двары і замкі. Акрамя таго, ён разам з панамі-радамі распараджаўся велізарным фондам дзяржаўных маёнткаў і даходамі, якія атрымліваліся ад сялян і мяшчан.

У сярэдзіне XV ст. праходзіла інтэнсіўнае раздорванне феадалам земляў дзяржаўнага фонду. Асобным феадалам перадаваліся ў вотчынныя ўладанні велізарныя тэрыторыі. Напрыклад, у 1465 г. Бранск і прылеглыя да яго воласці былі перададзены ў вотчыну князю Івану Андрэевічу. Раздача дзяржаўнага фонду ва ўладанне асобных феадалаў выклікала памяншэнне даходаў дзяржаўнай казны, скарацілася і сацыяльная база ўлады вялікага князя. Разам з тым узрасло значэнне буйных феадалаў, якія ў канцы XV ст. дабіліся юрыдычнага замацавання абмежавання ўлады вялікага князя. Паслабленню ўлады вялікіх князёў садзейнічала таксама тая акалічнасць, што яны часта былі адначасова і каралямі польскімі, што вымушала іх часта выязджаць у Польшчу на працяглы час. Так, Жыгімонт I, пакінуўшы Вялікае княства ў 1523 г., вярнуўся толькі ў 1528 г. Кіраванне дзяржавай у час адсутнасці гасудара поўнасцю знаходзілася ў руках вярхоў феадалаў, якія ўваходзілі ў састаў Рады Вялікага княства Літоўскага.

Рада як вышэйшы орган дзяржаўнай улады набыла сваё самастойнае значэнне ў 40-х гг. XV ст. Яе роля ўзрастала па меры аслаблення ўлады вялікага князя, і ў 1492 г. было ўстаноўлена ў законе, што ў выпадку разыходжання ў Радзе думак вялікага князя і радных паноў гасудар абавязаны выконваць тое, што параяць яму паны-рада. Склад Рады не быў строга вызначаным, яе пасяджэнні лічыліся законнымі, калі прысутнічала тры-пяць чалавек, а магло збірацца 30—40 чалавек і больш. У вырашэнні бягучых малазначных спраў прымалі ўдзел толькі тыя радныя паны, якія знаходзіліся ў дадзены час каля гасудара. Для вырашэння важных дзяржаўных спраў Рада збіралася ў поўным складзе.

Правам засядаць у Радзе валодалі каталіцкія епіскапы, ваяводы, каштэляны, маршалкі земскі і дворны, падскарбі земскі, канцлер, гетман земскі, або найвышэйшы, старасты жмудскі, луцкі і гарадзенскі, прыдворныя чыньі — падчашы, крайчы, мечнік, стольнік і інш., а таксама некаторыя князі і паны не па пасадзе, а па сваіх асабістых правах, знатнасці свайго паходжання. Акрамя таго, гасудар мог запрашаць на пасяджэнні Рады і іншых асоб, але толькі ўраджэнцаў Вялікага княства Літоўскага, якія належалі да шляхецкага саслоўя і хрысціян.

Рада была выканаўча-распараджальным, заканадаўчым, судовым і кантралюючым органам. Тут вырашаліся пытанні выбрання вялікага князя, арганізацыІ абароны дзяржавы, міжнародных адносін, кіраўніцтва вышэйшымі і мясцовымі дзяржаўнымі органамі, прызначэння на вышэйшыя дзяржаўныя пасады, абмяркоўваліся і прымаліся заканадаўчыя акты. Судовыя справы разглядаліся ў Радзе на спецыяльнай сесіі, якая збіралася штогод праз два тыдні пасля пачатку вялікага паста (Статут 1529 г. Раздз. 6, арт. 5, 6).

Кантрольныя функцыі Рада ажыццяўляла або ў поўным саставе, заслухоўваючы справаздачы некаторых службовых асоб, або даручаючы радным панам праводзіць праверкі і рэвізіі. Акрамя таго, Рада магла прызначаць спецыяльных камісараў і рэвізораў з асоб, якія не ўваходзілі ў склад Радьг. Нагляд за дзейнасцю вялікага князя заключаўся ў тым, што ніводзін дакумент не мог уступіць у сілу без дзяржаўнай пячаткі, якая захоўвалася ў канцлера, і без яго подпісу.

Сойм (сейм) Вялікага княства Літоўскага складаўся толькі з асоб, якія належалі да прывілеяваных саслоўяў. Збіраўся сойм па распараджэнню гасудара або Рады. Спачатку на сойме мелі права прысутнічаць усе жадаючыя шляхціцы, але ў сувязі з тым, што часта з асобных паветаў ніхто не 3’яўляўся, з 1512 г. быў уведзены абавязак для павятовай шляхты выбіраць і пасылаць на агульныя соймы сваіх прадстаўнікоў—паслоў. У пасяджэннях сойма маглі прымаць удзел гасудар, усе паны-рады, службовыя асобы цэнтральнага і мясцовага кіравання, каталіцкія і праваслаўныя епіскапы і ігумены манастыроў, па два прадстаўнікі ад шляхты з кожнага павета. Пэўных тэрмінаў склікання вальных соймаў не існавала, збіраліся яны па меры патрэбы, напрыклад, у выпадку пагрозы вайны. Не было і пастаяннага месца для іх пасяджэнняў. Яны збіраліся ў розных гарадах і замках, часцей за ўсё ў Вільні, Гародне, Слоніме, Берасце. Працягласць пасяджэнняў магла складаць два-тры дні, а часам некалькі месяцаў, але часцей за ўсё яны працягваліся два-чатыры тыдні. На соймах вырашаліся пытанні вайны і міру, падаткаў на ваенныя патрэбы, міжнародныя справы, прымалІся новыя заканадаўчыя акты, выбіраўся гасудар. Разглядаліся таксама крымінальныя справы па абвінавачванню феадалаў у дзяржаўнай здрадзе. Акрамя таго, у час соймаў ураду падаваліся рознага роду чалабітныя і хадатайніцтвы павятовай шляхты.

Усе пытанні на сойме фактычна вырашаліся гасударом і панамі-радай, а прадстаўнікі павятовай шляхты толькі пры гэтым прысутнічалі. Роля шляхты на соймах была нязначнай таму, што усё вырашалася гаспадаром і панамі-радамі, а шляхтаю абавязкова прымалася да выканання; паны радныя ж запрашалі шляхту на соймы як быццам для гонару, на самай жа справе для таго, каб усім яўна было тое, што яны вырашалі. Таму ўдзел шляхты ў рабоце соймаў зводзіўся да ўхвалення і падтрымання рашэнняў кіруючых вярхоў, да прапаганды ў паветах соймавых ухвал і служыў сродкам забеспячэння выканання прынятых пастаноў на месцах. Соймавыя пастановы называліся ўхваламі, або статутамі, а ў XVII—XVIII стст.—канстытуцыямі.

У сістэме цэнтральных органаў кіравання значную ролю адыгрывалі вышэйшыя службовыя асобы, якія загадвалі асобнымі галінамі кіравання. Сярод іх найважнейшае месца займаў маршалак земскі, які быў ахоўнікам парадку і этыкету пры двары. Ен старшынстваваў на пасяджэннях сойма і Рады, аб’яўляў пастановы гасудара і Рады на пасяджэннях гэтых органаў, кіраваў прыёмам замежных паслоў, дапускаў да гасудара прасіцеляў са скаргамі і чалабітнымі, судзіў за злачынствы, учыненыя на сойме, распараджаўся размяшчэннем прыбыўшых на сойм або на аўдыенцыю да гасудара. Яго намеснікам быў маршалак дворны, у непасрэдным падпарадкаванні якога знаходзіліся гаспадарскія дваране, якія выконвалі розныя даручэнні гасудара і маршалкаў па падтрыманню парадку і дастаўцы распараджэнняў мясцовым службовым асобам і некаторым феадалам.

Гетман найвышэйшы камандаваў узброенымі сіламі дзяржавы. У час ваеннага паходу ён надзяляўся самымі шырокімі паўнамоцтвамі ў адносінах да ўсіх падначаленых асоб. Яму належала права караць вінаватых аж да пакарання смерцю. У мірны час улада гетмана была менш значнай. Яго намеснікам быў гетман дворны, або польны, які ўзначальваў частку войск, часцей за ўсё размешчаных пры граніцы, знаходзячыся з імі ў полі.

Канцлер кіраваў работай дзяржаўнай канцылярыі, ажыццяўляў нагляд за работай пісараў (сакратароў) і іх памочнікаў (дзякаў). Пад яго наглядам знаходзілася т. зв. метрыка Вялікага княства Літоўскага—дзяржаўны архіў, ён жа быў хавальнікам вялікай дзяржаўнай пячаткі, без прыкладання якой ніводзін закон не мог уступіць у сілу. Канцлер змацоўваў сваёй пячаткай найбольш важныя дзяржаўныя акты. Намеснікам канцлера быў гіадканцлер. Канцлер і падканцлер прымалі ўдзел у падрыхтоўцы праектаў заканадаўчых актаў і іх канчатковым рэдагаванні, інакш кажучы, ажыццяўлялі функцыі юрыдычнай службы. Як правіла, на гэтыя пасады прызначаліся буйныя феадалы, якія мелі адукацыю або практычны вопыт судовай ці канцылярскай службы.

Падскарбі земскі быў хавальнікам дзяржаўнай казны — скарба. ён загадваў дзяржаўнымі даходамі і расходамі. У скарбе захоўваліся і вялікакняскія рэгаліі — шапка Гедыміна, скіпетр, меч і сцяг (харугва). У распараджэнні падскарбія земскага знаходзіліся і ваенныя прыпасы (зброя і амуніцыя), г. зн. дзяржаўны арсенал, пры якім працавалі і спецыяльныя майстры. Роля падскарбія земскага значна ўзрасла ў сярэдзіне XVI ст., калі ён стаў фактычна займацца асноўнымі пытаннямі дзяржаўнай гаспадаркі і ператварыўся з простага казначэя ў міністра гаспадаркі і фінансаў. Яго памочнікам і намеснікам быў падскарбі дворны, у распараджэнні якогазнаходзілася дварцовая казна вялікага князя, яго каштоўнасці і грошы, якія ішлі на ўтрыманне гасудара і яго прыдворных. У падначаленні ў падскарбія земскага знаходзіліся скарбнікі, якія сачылі за своечасовым паступленнем сродкаў у казну і разглядалі фінансавыя справаздачы ключнікаў, мытнікаў (таможаннікаў), дзяржаўцаў, цівуноў і іншых асоб мясцовай гаспадарчай адміністрацыі.

Спецыфічнае становішча сярод службовых асоб дзяржаўнага апарату займалі гаспадарскія дваране і ўраднікі (служэбнікі, слугі) вышэйшых службовых асоб. Яны выконвалі шматлікія даручэнні гасудара і радных паноў па дзяржаўнаму кіраванню. Іх рассылалі з рознымі даручэннямі—выконваць судовыя рашэнні, уводзіць ва ўладанне маёнткамі, праводзіць следчыя дзеянні і рэвізіі, спаганяць нядоімкі па падатках, назіраць за будаўніцтвам дарог, мастоў і замкаў, суправаджаць пасольствы за граніцу і г. д. Колькасць дваран пры двары вялікага князя вагалася ад 100 да 150 чалавек. У 1565 г. іх было 118 чалавск. Пры дварах радных паноў іх было зна-чна менш. Яны набіраліся з маладых феадалаў, якія жадалі выслужыцца пры двары гасудара. У панскай свіце маглі быць і бедныя служылыя шляхціцы.

IV. Дзяржаўны лад у XVII—XVIII стст.

Пасля Люблінскай уніі ўзаемаадносіны паміж Вялікім княствам Літоўскім і Польшчай у значнай меры заставаліся такімі ж, як і пры персанальнай уніі да 1569 г. Новым было толькі тое, што гэты саюз дзвюх дзяржаў быў дапоўнены ўтварэннем новай канфедэратыўнай многанацыянальнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай, хоць па акту Люблінскай уніі Вялікае княства Літоўскае павінна было зліцца з Польшчай і страціць сваю самастойнасць. Але паводле Статута 1588 г. яно захоўвала поўны суверэнітэт, а акт уніі ігнараваўся. Такім чынам, гэтыя ўзаемаадносіны грунтаваліся не на прававой аснове, а на больш чым двухсотгадовай практыцы персанальных уній.

Сацыяльна-эканамічная структура грамадства на Беларусі ў гэты перыяд заставалася без кардынальных змен. Па-ранейшаму захоўваўся феадальна-прыгонніцкі лад, але больш выразна сталі выяўляцца капіталістычныя адносіны ў нетрах старога ладу. У таварна-грашовыя адносіны больш інтэнсіўна ўключаліся як паны, так і сяляне, якія былі вымушаны, каб заплаціць пану чынш грашыма, прадаваць частку сваёй прадукцыі або ісці на заробкі. У гарадах і панскіх маёнтках пачалі ўтварацца новыя мануфактуры па перапрацоўцы мясцовай сыравіны. Будаваліся новыя дарогі, масты. У 1784 г. было завершана будаўніцтва канала Агінскага, які злучыў Нёман з Прыпяццю. У 1781 г. пачалася будоўля Днепра-Бугскага канала.

Вышэйшымі органамі дзяржаўнай улады ў Рэчы Паспалітай былі кароль і сойм. Прававое становішча караля вызначалася агульнадзяржаўнымі актамі — “Пактам канвента” і “Генрыкаўскімі артыкуламі”, а на Беларусі і ў Літве яшчэ і Статутам 1588 г. “Пакта канвента” ўтрымлівалі шэраг абавязкаў, якія былі прапанаваны да падпісання Генрыху Валуа пры абранні яго на каралеўскі прастол у Рэчы Паспалітай у 1573 г. Затым па іх узору заключаліся пагадненні і з іншымі кандыдатамі на каралеўскі трон. Згодна з “Пактам канвента” Генрых Валуа, стаўшы каралём Рэчы Паспалітай, абавязваўся захоўваць наступныя ўмовы: заключыць вечны саюз Рэчы Паспалітай з Францыяй;’у час вайны Францыя абавязана была прыслаць у Польшчу гасконскую пяхоту, а Рэч Паспалітая ў Францыю — кавалерыю; у выпадку вайны з Масквой Генрых Валуа павінен быў выставіць 4 тыс. гасконскай пяхоты і ўтрымліваць іх за свой кошт на працягу паўгода; стварыць за свой кошт флот на Балтыйскім моры. Прадугледжвалася пашырэнне гандлю паміж Рэччу Паспалітай і Францыяй, пацзярджэнне ўсіх правоў і прывілей.

Адначасова з “Пактам канвента” ў 1573 г. былі распрацаваны і “Генрыхаўскія артыкулы”. У іх змяшчаліся асноўныя прынцьшы, што вызначалі паўнамоцтвы каралеўскай улады і сойма. У адрозненне ад “Пакта канвента”, які складаўся для кожнага прэтэндэнта на каралеўскі прастол і заключаўся з ім, “Генрыхаўскія артыкульі” насІлі нязменны характар і кожны нанава абраны кароль абавязаны быў іх пацвердзіць. У сувязі з тым, што Генрых Валуа іх не пацвердзіў, яны набылі сілу закона толькі пры каранацыі Стэфана Баторыя 30 мая 1576 г. і затым пацвярджаліся ўсімі каралямі Рэчы Паспалітай. У Іх абвяшчалася свабоднае абранне караля, свабода хрысціянскага веравызнання, абавязак склікаць сойм раз на два гады на шэсць тыдняў, не склікаць агульнае апалчэнне (паспалітае рушэнне) без згоды сойма, мець пры сабе пастаянна савет з 16 сенатараў-рэзідэнтаў. Забаранялася ўстанаўліваць новыя падаткі і пошліны без згоды сойма. У выпадку вайны апалчэнне павінна было знаходзіцца ў межах дзяржавы, а пры пераходзе граніц выплачваць кожнаму ратніку па 5 грыўнаў. Прадугледжвалася, што калі кароль дзейнічаў насуперак праву і сваім абавязкам, то шляхта мела права адмовіцца ад падпарадкавання каралю і выступіць супраць яго. Адмовы ад падпарадкавання абвяшчаліся ў выглядзе канфедэрацый (Слуцкая— 1767 г., Барская — 1768 г., Таргавіцкая—1792г.).

Соймы Рэчы Паспалітай падраздзяляліся на звычаиныя, што склікаліся каралём, і надзвычайныя, калі склікаліся кіраўніком каталіцкай царквы ў Рэчы Паспалітай—прымасам, у выпадку смерці караля або яго адмаўлення ад прастола. Для выбрання новага караля склікаліся трьі соймы: 1) канвакацыйны, на якім вызначаліся час і месца выбараў караля, мяркуемыя кандыдаты на каралеўскі прастол, выпрацоўваліся ўмовы дагавору з кандыдатам; 2) элекцыйны (выбарчы), на якім праводзіліся выбары і заключалася пагадненне “Пакта канвента”; 3) каранацыйны, на якім ажыццяўлялася ўрачыстая каранацыя і кароль прыносіў прысягу захоўваць усе правы і ўмовы пагаднення. Гэтыя ўмовы настолькі абмяжоўвалі ўладу караля, што ён не валодау ні заканадаўчай, ні выканаўчай, ні судовай уладаю. А для таго, каб ён нічога сам не мог зрабіць, пры ім пастаянна знаходзіліся не менш як чатыры сенатары з 16 сенатараў-рэзідэнтаў.

Сойм Рэчы Паспалітай складаўся з трох “соймавых саслоўяў” (станаў): караля, сената і пасольскай ізбы (палаты дэпутатаў). Лічылася, што пасольская ізба была рашаючай часткай сойма, але фактычна яна нічога вырашаць не магла. Агульныя (вальныя) соймы Рэчы Паспалітай засядалі ў Варшаве, а з 1673 г. кожны трэці сойм збіраўся ў ГароднІ. У сенат уваходзілі ўсе каталіцкія архіепіскапы і епіскапы, ваяводы, каштэляны і некаторыя службовыя асобы вярхоўных органаў кіравання Польшчы і Вялікага княства Літоўскага, усяго 140—150 сенатараў. Пасольская ізба складалася з выбіраемых прадстаўнікоў павятовай шляхты. У сярэдзіне XVIII ст. у складзе пасольскай ізбы было 236 дэпутатаў.

Усімі справамі на сойме кіравалi вярхі каталіцкага духавенства і некалькі сем’яў буйных землеўладальнікаў-магнатаў, якія праз сваіх стаўленікаў кантралявалі выбары дэпутатаў на павятовых сойміках і накіроўвалі іх паводзіны на вальных соймах. Соймы збіраліся, як правіла, адзін раз на два гады не больш чым на шэсць тыдняў. Для прыняцця рашэнняў патрабавалася аднагалоснае іх ухваленне. Кожны дэпутат валодаў правам накладаць на любое рашэнне і ўсю работу сойма забарону—свабоднае вета, што вяло да бяссілля сойма. Акрамя таго, усе дэпутаты з паветаў абавязаны былі дакладна прытрымлівацца інструкцый, атрыманых на павятовых сойміках, што ў сваю чаргу стварала цяжкасці ў рабоце. 3 55 соймаў, якія склікаліся ў 1652— 1764 гг., 42 былі сарваны накладаннем вета. Першы раз сойм Рэчы Паспалітай быў сарваны ў 1652 г. дэпутатам Уладзіславам Сіцінскім, які дзейнічаў па ўказанні Аляксандра Радзівіла. У некаторых выпадках для таго, каб пазбегнуць зрыву сойма накладаннем вета, дэпутаты аб’яўлялі сойм канфедэрацыяй, і тады рашэнні прымаліся простай большасцю галасоў.

Кампетэнцыя агульных соймаў Рэчы Паспалітай была шырокай. Лічылася, што сойм можа вырашаць усе пытанні дзяржаўнага кіравання і заканадаўства. Да спецыяльнай кампетэнцыі сойма адносіліся: выбранне караля; скліканне апалчэння, аб’яўленне вайны і заключэнне міру; устанаўленне падаткаў з шляхты для вядзен-ня вайны. У 1601 г. быў прыняты закон, згодна з якім прысваенне простаму чалавеку шляхецкага звання магло праводзiцца толькі па прадстаўленню сената і дэпутатаў сойма, а для феадальна-залежнага чалавека патрабавалася яшчэ згода яго пана. У пачатку XVII ст. соймавымі пастановамі былі створаны камісіі па ўдакладненню граніц паміж Вялікім княствам Літоўскім і Польшчай. У 1646 г. сойм прыняў пастанову аб уключэнні ў склад Вялікага княства гарадоў Лоева і Любеча з прылеглымі да іх раёнамі.

Для кантролю над паступленнем і расходаваннем грашовых сродкаў Вялікага княства Літоўскага па рашэнню сойма ствараўся адасоблены ад Польшчы фінан-савы трыбунал, які камплектаваўся з прадстаўнікоў Вя-лікага княства Літоўскага. Фінансавая адасобленасць Вялікага княства захоўвалася да апошніх дзён яго існа-вання. Да 1775 г. на граніцы з Польшчай дзейнічалі та-можаныя канторы і спаганялася пошліна за завоз і вываз купецкіх тавараў.

Рашэнні соймаў Рэчы Паспалітай падраздзяляліся на тры групы: 1) датычыліся ўсёй Рэчы Паспалітай—аб вышэйшых органах улады, падатках і іншых агульных справах; 2) мелі дачыненне да Польшчы; 3) мелі сілу для Вялікага княства Літоўскага. Як правіла, апошнія ў соймавых дакументах выдзяляліся ў спецыяльны раздзел.

У сярэдзіне XVIII ст. у Рэчы Паспалітай разгарнулася вострая палітычная барацьба прыхільнікаў рэформаў дзяржаўнага ладу з рэакцыйнымі коламi каталiцкага духавенства і буйных феадалаў. Прагрэсіўныя дзеячы, звязаныя з развіваючыміся капіталістычнымі адносінамі, імкнуліся рэфармаваць феадальны дзяржаўны апарат і прыстасаваць яго да новых эканамічных і палітычных умоў. Рэакцыйныя колы жадалі захаваць у недаты-кальнасці старыя феадальныя парадкі, не лічыліся з агульнанароднымі і агульнадзяржаўнымі інтарэсамі. Не атрымліваючы падтрымкі сярод народа, яны пайшлі на змову з суседнімі манархічнымі дзяржавамі—Аўстры-яй, Расіяй і Прусіяй.

Дзейнасць рэфарматараў асабліва актывізавалася пасля смерці ў кастрычніку 1763 г. караля Аўгуста III. Канвакацыйны сойм 1764 г. прыняў шэраг пастаноў, паводле якіх абмяжоўвалася прымяненне вета па фiнансавых справах, а дэпутаты сойма вызваляліся ад абавязку прытрымлівацца інструкцый, атрыманых ад павятовых соймікаў. У якасці часовых органаў кіравання былі створаны дзве камісіі па фінансавых пытаннях, адна для Польшчы, другая—для Вялікага княства Літоўскага. У верасні 1764 г. на элекцыйным сойме каралём Рэчы Паспалітай быў абраны ўраджэнец Беларусі (маёнтак Волчын Берасцейскага павета) стольнік Вялікага княства Літоўскага Станіслаў Панятоўскі, пляменнік канцлера Вялікага княства Літоўскага Міхаіла Фрэдэрыка Чартарыскага. Новаму каралю на каранацыі было дадзена яшчэ імя Аўгуста. Ен у 1755—1758 гг. прыязджаў у Пецярбург, быў блізка знаёмьгз Кацярынай, якая стала затым царыцай, у сувязі з чым яго кандыдатура на каралеўскі прастол была падтрымана царскім урадам. Пасля яго выбрання ўнутрыпалітычная барацьба набыла яшчэ больш востры характар, асабліва рэлігійная барацьба праваслаўных, уніятаў і пратэстантаў супраць засілля каталіцкага духавенства. Каталіцкаму духавенству ўдалося, карыстаючыся соймавымі пастановамі 1717, 1733 і 1736 гг., абмежаваць у палітычных правах іншаверцаў, што выклікала іх пратэсты і служыла прычынай для ўмяшання замежных дзяржаў ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. Пры падтрымцы Расіі 20 сакавіка 1767 г. у Слуцку беларускія іншаверцы абвясцілі канфедэрацыю, патрабуючы ад кіруючых колаў

Рэчы Паспалітай адмены ўсіх дыскрымінацыйных норм у адносінах да праваслаўных і пратэстантаў. Адначасова была аб’яўлена падобная канфедэрацыя ў Торуне, падтрыманая Прусіяй. У чэрвені 1767 г. па ініцыятыве вярхоў каталіцкага духавенства і рэакцыйных феадалаў аб’явілі канфедэрацыю ў Радоме з мэтай недапушчэння правядзення рэформаў.

Сойм, які сабраўся ў кастрычніку 1767 г., павінен быў абмеркаваць пытанні аб ураўненні ў правах праваслаўных і пратэстантаў з католікамі і не дапусціць правядзення рэформаў дзяржаўнага ладу, чаго патрабавалі ўрады Расіі і Прусіі. Яшчэ ў сакавіку 1764 г. гэтыя дзяржавы заключылі паміж сабой пагадненне, па якому ўзялі на сябе абавязацельства не дапускаць сілай зброі рэформаў дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай. Сойм выбраў камісію для падрыхтоўкі рашэння аб ураўненні ў правах праваслаўных і пратэстантаў з католікамі. Камісіяй быў падрыхтаваны ў лютым 1768 г. дагавор з Расіяй аб прадастауленні свабоды выканання рэлігійных культаў і некаторым ураўненні ў правах некатолікаў з католікамі. На сойме 1768 г. быў прыняты закон пад назвай “Кардынальныя правы”, які замацаваў непахіснасць свабоднага прымянення вета, захавання шляхецкіх прывілей і недапушчэння рэформаў дзяржаўнага ладу. Разам з тым v “Кардынальных правах” меліся і некаторыя новыя нормы. Так, паводле арт. 19 уласнікі маёнткаў пазбаўляліся права прыгаворваць залежных ад іх сялян да пакарання смерцю, а арт. 20 пашыраў дзеянне арт. 1 раздз. 12 Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 г., якім устанаўлівалася крымінальная адказнасць шляхціца за забойства простага чалавека на тэрыторыі Польшчы.

У тым жа 1768 г. у горадзе Бары (паўднёва-заходняя Украіна) была абвешчана яшчэ адна канфедэрацыя, якая заклікала да барацьбы за адмену раўнапраўя праваслаўных і захаванне ўсіх ранейшых правоў шляхты. У падтрымку барскіх канфедэратаў выступіла Турцыя, якая пачала вайну з Расіяй. Скарыстаўшы тое, што Расія была занята вайной з Турцыяй, Аўстрыя ў 1769— 1770 гг. акупіравала частку Польшчы і Украіны, а Прусія ў 1770 г. паўночна-заходнюю частку Польшчы і прапанавала Расіі заключыць дагавор аб сумесным раздзеле Рэчы Паспалітай. Да Расіі па першаму раздзелу Рэчы Паспалітаў (1772) адышлі ўсходнія раёны Беларусі з гарадамі Полацкам, Віцебскам, Оршай, Магілёвам, Рагачовам, Гомелем.

Па наказу Кацярыны II ад 28 мая 1772 г. гэтая тэрьгторыя была ўключана ў дзве нанава створаныя губерні:

Пскоўскую і Магілёўскую. Устанаўлівалася, што “суд i расправа” ў гэтых землях па асабістых справах павінны праводзіцца па мясцовых “законах і звычаях і іх моваю”, г. зн. па Статуту 1588 г., а “справы ж, што парушалі спакой і цішыню грамадзян”, падлягалі разгляду ва ўстановах, “кои от власти верховной на то устроены”.

Такім чынам, крыніцамі права ў гэтых губернях па найбольш важных крымінальных справах, асабліва па дзяржаўных злачынствах, з’яўляліся Саборнае ўлажэнне 1649 г., “Артыкул воінскі” і іншыя заканадаўчьгя акты рускай дзяржавы. Дакладнага размежавання, па якіх крымінальных справах прымяняліся нормы Статута 1588 г., а па якіх рускае заканадаўства, не была. Указам Сената ад 8 мая 1773 г. у далучаных да Расійскай імперыі дзвюх беларускІх губернях ствараліся губернскія і правінцыяльныя суды. Суддзі гэтых судоў вьгбіраліся толькі шляхтай, якая мела не менш як 10 сялян мужчынскага полу, а выбранымі маглі быць шляхціцы, якія мелі не менш як 20 сялян. Змяняўся, у параўнанні са Статутам, час пасяджэння земскіх судоў. Яны павінны былi разглядаць справы толькі ў чатыры зімовыя месяцы, г. зн. з 1 лістапада па 1 сакавіка. Указам сената ад 28 жніўня забаранялася прадаваць беларускіх сялян без зямлі, бо “белорусское шляхетство издавна не имело сего в обыкновении”.

Пасля першага раздзелу Рэчы Паспалітай дзейнасць рэфарматараў па пераўтварэнню дзяржаўнага ладу ў значнай ступені стрымлівалася замежным умяшаннем. Кацярына II, жадаючы яшчэ больш падпарадкаваць свайму ўплыву Рэч Паспалітую, лічыла неабходным стварыць выканаўча-распараджальны орган, які б выконваў указанні царскага пасла. Такім органам стаў створаны ў 1775 г. Пастаянны савет, які складаўся з 36 саветнікаў (18 сенатараў і 18 дэпутатаў), якія выбіраліся соймам. Аднак гэты Савет аказаўся няздольным кіраваць дзяржаўнымі справамі і фактычна Рэч Паспалітая працягвала заставацца дзяржавай без урада, а сам Савет быў ліквідаваны ў 1789 г.

Кароль Станіслаў Аўгуст і яго бліжэйшыя супрацоўнікі садзейнічалi развіццю асветы ў дзяржаве. У 1765 г. быў створаны кадэцкі корпус, у якім навучаліся будучыя афіцэры. У 1773 г. сойм утварыў Адукацыйную камісію, якой даручаўся нагляд за народнай адукацыяй, школьнымі праграмамІ і падручнікамі. Яна ведала выдзяленнем грашовых сродкаў на адукацыю. Гэта камісія 3’явілася першым правобразам міністэрства асветы. Развіццё асветы садзейнічала росту свабодамыснасці і актывізацыі дзейнасці прыхільнікаў рэформаў дзяржаўнага ладу.

3 60-х гг. XVIII ст. пачалося эканамічнае ажыўленне, пашырыліся мануфактуры, актывізаваўся ўнутраны і міжнародны гандаль, значна ўзрасло эканамічнае значэнне гарадской буржуазіі. Узмацнялася агульнасць інтарэсаў буржуазіі і шляхты — уласнікаў землеўладанняў. Усё гэта выклікала неабходнасць выдання законаў, якімі пашыраліся б правы буржуазіі і абмяжоўваліся правы беззямельнай шляхты. У 1775 г. былі выдадзены законы, якія дазвалялі беларускім мяшчанам набываць феадальныя маёнткі, а шляхце займацца прадпрыемніцкай дзейнасцю і гандлем без страты сваіх шляхецкіх правоў. Значнай колькасці багатых мяшчан было прысвоена званне шляхты. Мяшчане дробных гарадоў і мястэчкаў былі пазбаўлены часткі сваіх правоў. Законам 1776 г. магдэбургскае права было захавана толькі ў Берасце, Вільні, Ваўкавыску, Гародні, Коўні, Лідзе, Менску, Мазыры, Наваградку, Пінску і Троках. Ва ўсіх астатніх гарадах і мястэчках Беларусі і Літвы магдэбургскае права адмянялася, а судовыя справы паміж жыхарамі сталі вырашацца судом стараст. У гэтым жа законе ўсім мяшчанам гарантавалася недатыкальнасць іх уласнасці, забяспечвалася “свабода купецтва, гандлю і рамясла, куплі і продажу дамоў, участкаў і ўсякай маёмасці, права свабоднага пераезду і пакідання свайго месца жыхарства”. 3 мэтай навядзення парадку ў гандлі былі ўведзены адзіныя меры даўжыні, аб’ёму і вагі ва ўсім Вялікім княстве Літоўскім. Тым самым была зроблена спроба зблізіць іх з адзінкамі вымярэння іншых дзяржаў, у тым ліку і Польшчы.

V. Дзяржаўны лад першай паловы XIX ст.

Расійская імперыя была цэнтралізаванай дзяржавай, вышэйшая ўлада ў якой належала цару-імператару. Усе яго распараджэнні павінны былі выконвацца адпаведнымі дзяржаўнымi ўстановамі, службовымі асобамІ і падданымі. ён паўнаўласна распараджаўся ўсімі грашовымі сродкамі і маёмасцю дзяржавы. Кацярына II, Павел I, Аляксандр 1 і Мікалай 1 раздавалі беларускія землі і ся лян сваім генералам, чыноўнікам і іншым фаварытам без усялякага абмежавання. Цару былі падпарадкаваны ўсе вайсковыя сілы дзяржавы. Сваю ўладу цар ажыццяўляў праз вялікую армію чыноўнікаў і разгалінаваны апарат дзяржаўнага кіравання. У першыя гады цараван-ня Аляксандра I быў утвораны т. зв. Інтымны камітэт, у склад якога ўваходзілі асабістыя прыяцелі цара: Качубей, Навасільцаў, Строганаў і Адам Юрый Чартарыскі. Для беларускага народа асабліва шкоднай была дзейнасць Чартарыскага, які праводзіў палітыку апалячвання Беларусі і дамагаўся яе далучэння да Польшчы. У 1802 г. царскім Маніфестам “Об учреждении министерств” былі ўтвораны восем міністэрстваў: ваенных сіл, марскіх сіл, замежных спраў, юстыцыі, унутраных спраў, фінансаў, камерцыі (гандлю), народнай асветы. Асаблівая ўвага надавалася міністэрству ўнутраных спраў, якое ажыццяўляла кіраўніцтва ўсімі мясцовымі органамі дзяржаўнай улады. У 1810 г. пачаў дзейнічаць Дзяржаўны савет як дарадчы орган пры цары. У сістэме вышэйшых органаў Расійскай імперыі асобае становішча займала царская канцылярыя, якая падраздзялялася на чатыры аддзяленні: першае выконвала асабістыя даручэнні цара, займалася асабістым складам чыноўнікаў; другое — рыхтавала праекты законаў; трэцяе — кіравала сакрэтнай паліцыяй і жандармерыяй, кіраўнік трэцяга аддзялення быў адначасова і шэфам корпуса жандармаў; чацвёртае—займалася дабрачыннымі ўстановамі. Дзейнасць трэцяга аддзялення была накіравана на падаўленне вызваленчага руху, у тым ліку на Беларусі, на забарону нават беларускай мовы. У 1837 г. было ўтворана Міністэрства дзяржаўнай маёмасці, якое павінна было займацца ў першую чаргу дзяржаўнымі сялянамі.

Самадзяржаўе, праводзячы ў адносінах да Беларусі палітыку прыгнечання і не лічачыся з інтарэсамі народа, уводзіла свой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел. Пасля далучэння ўсходняй часткі Беларусі да Расіі гэта тэрыторыя была ўключана ў дзве новаўтвораныя губерні—Магілёўскую і Пскоўскую. У 1776 г. з Пскоўскай губерні былі вылучаны беларускія паветы і ўтворана Полацкая губерня з паветамі: Веліжскім, Вiцебскім, Гарадоцкім, Дрысенскім, Дынабургскім, Люцынскім, Невельскім, Полацкім, Рэчыцкім, Себежскім і Суражскім. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 г. да гэтай губерні быў далучаны Лепельскі павет. У Магілёўскую губерню ўваходзілі паветы Аршанскі, Бабінавіцкі, Беліцкі, Копыскі, Клімавіцкі, Магілёўскі, Мсціслаўскі, Рагачоўскі, Сенненскі, Старабыхаўскі, Чавускі, Чэрыкаўскі. У 1840 г. быў скасаваны Бабінавіцкі павет, у 1852 г.— Беліцкі павет перайменаваны ў Гомельскі, у 1861 г. Копыскі павет перайменаваны ў Горацкі.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 г. была ўтворана Менская губерня ў складзе паветаў Бабруйскага, Барысаўскага, Вілейскага, Дзісенскага, Ігуменскага, Мазырскага, Менскага, Пінскага, Рэчыцкага і Слуцкага. У снежні 1842 г. Вілейскі і Дзісенскі паветы былі ўключаны ў склад Віленскай губерні, а Наваградскі павет далучаны да Менскай губерні.

Заходняя частка Беларусі ў 1795 г. была ўключана ў губерні Віленскую і Слонімскую. У Віленскую губерню ўваходзiлі паветы Ашмянскі, Новааляксандраўскі (Браслаўскі), Віленскі, Вілкамірскі, Завілейскі, Ковенскі, Расіенскі, Трокскі, Упіцкі (Панявежскі), Цяльшэўскі і Шавельскі. У 1842 г. частка паветаў Віленскай губерні была выдзелена ў Ковенскую губерню, а ў Віленскую губерню дадаткова ўключаны паветы ЛідскІ, Дзісенскі і Вілейскі. У Слонімскую губерню ўваходзілі паветы Брэсцкі, Ваўкавыскі, Гарадзенскі, Кобрынскі, Лідскі, Наваградскі, Пружанскі, Слонімскі.

Паводле ўказа Паўла 1 12 снежня 1796 г. Полацкая губерня была аб’яднана з Магілёўскай і ўтворана Беларуская губерня з цэнтрам у Віцебску. Затым 6 лютага 1797 г. Віленская і Слонімская губернІ ўтварылі адну Літоўскую губерню. Пасля смерці Паўла I указам Аляксандра I 27 лютага 1802 г. Беларуская губерня была падзелена на дзве губерні — Віцебскую і Магілёўскую. Літоўская губерня 9 верасня 1801 г. раздзялілася на Віленскую і Гарадзенскую губерні. Па Тыльзіцкаму дагавору 1807 г. паміж Францыяй і Расіяй у склад апошняй увайшла Беластоцкая акруга, якая была далучана да Гарадзенскай губерні. Такім чынам, на пачатку XIX ст. ўся тэрыторыя Беларусі апынулася ў складзе Расійскай імперыі.

Мясцовыя органы дзяржаўнай улады на Беларусі будаваліся амаль такія ж самыя, як і па ўсёй імперыі, але меліся і некаторыя асаблівасці. Так, на тэрыторыі Беларусі існавалі генерал-губернатарствы: Беларускае ў складзе Магілёўскай і Віцебскай губерняў, потым да яго была далучана Смаленская губерня і часова Менская, якая ў 1831—1834 гг. утварала асобнае Менскае генерал-губернатарства; Віленскае, у якое ўваходзілі Віленская і Гарадзенская губерні (з 1801 г.), у 1843 г. да яго бьіла далучана Ковенская, а з 1834 па 1856 і з 1862 па 1870 г.— Менская. У час паўстання 1863 г. у Менскае генерал-губернатарства ўвайшлі губерні Віцебская і Магілёўская.

Генерал-губернатар, як намеснік цара, узначальваў мясцовую адміністрацыю падпарадкаваных яму губерняў. Яго прававое становішча акрэслівалася вельмі недакладна, бо закон “Учреждение для управления губер ний” 1775 г. толькі прадпісваў, што ён павінен “строгое и точное взыскание чинить со всех ему подчиненных мест”. Гэта давала ім магчымасць дзейнічаць па сваім разуменні і быць адказнымі толькі перад царом. Пры генерал-губернатары мелася канцылярыя з невялікім штатам чыноўнікаў, бо асноўныя яго загады праводзіліся ў жыццё праз губернскія і павятовыя (уездныя) установы.

Галоўнай службовай асобай у губерні быў губернатар. Ён назначаўся вярхоўнай уладаю з ліку давераных асоб цара. Губернатары падпарадкоўваліся генерал-губернатарам і міністру ўнутраных спраў. У кожнай губерні мелася губернскае праўленне як дарадчы і выканаўчы орган. Яно складалася з “обіцего присутствня” і канцылярыі. У “общее присутствие” ўваходзілі генералгубернатар, губернатар, віцэ-губернатар, саветнікі і асэсары. Старшынстваваў на пасяджэннях генерал-губернатар, а калі яго не было, то губернатар або віцэ-губернатар.

Пасяджэнні “общего присутствия” праходзілі фармальна, бо ўсе найважнейшыя справы вырашаліся асабіста генерал-губернатарам або губернатарам праз губернскую канцылярыю, якая падзялялася на 4 аддзяленні. Першае аддзяленне канцылярыі распаўсюджвала законы, наглядала за выкананнем распараджэнняў генерал-губернатара, губернатара, губернскага праўлення. Праз другое аддзяленне губернатар кіраваў паліцыяй, праз трэцяе—здзяйсняўся нагляд за судамі, чацвёртае ажыццяўляла сувязь з фінансава-гаспадарчымі органамі.

Гаспадарчай і фінансавай дзейнасцю ў губерні кіравала казённая палата, якую ўзначальваў віцэ-губернатар, а з 1845 г.—старшыня казённай палаты. Галоўнай задачай казённай палаты быў расклад і збор падаткаў, кіраванне і нагляд за казённай маёмасцю, кантраляванне выдаткаў казённых грошай.

У губернях меліся іншыя органы кіравання: рэкруцкія ўправы (присутствия), пераўтвораныя ў 1831 г. у рэкруцкія камітэты, кіравалІ рэкруцкім наборам у губерні, “Приказ общественного призрения” наглядаў і кіраваў сацыяльным забеспячэннем, бальніцамі, школамі. Былі таксама межавая кантора, губернскі пракурор і іншыя ўрадоўцы. У 1837—1838 гг. у губернях былі ўтвораны палаты дзяржаўнай маёмасці, якія павінны былі займацца дзяржаўнымі сялянамі.

Губернскае дзяржаўнае кіраванне праводзілася ў спалучэнні з дзейнасцю дваранскіх саслоўных устаноў— дваранскіх сходаў, губернскага прадвадзіцеля дваранства, якія на Беларусі працяглы час называліся па-старому маршалкамі. Яны, як правіла, уваходзілі ў склад розных “присутствий”, камісій і камітэтаў.

Галоўны орган павятовай улады — ніжні земскі суд, які адначасова выконваў адміністрацыйна-паліцэйскія і судозыя функцыі. Узначальваў яго земскі іспраўнік. Ў адрозненне ад паветаў цэнтральнай Расіі ў беларускіх паветах ён не абіраўся, а прызначаўся Сенатам са згоды міністра ўнутраных спраў. У склад ніжняга земскага суда ўваходзілі два-тры засядацелі, якія прызначаліся ад дваран. Ніжні земскі суд павінен быў сачыць за падтрыманнем парадку ў павеце, забяспечваць своечасовую выплату жыхарамі падаткаў і выкананне розных павіннасцей.

3 1837 г. паветы пачалі дзяліць на станы. У кожны стан назначаўся губернатарам з дваран, часцей за ўсё з адстаўных афіцэраў, станавы прыстаў, які выконваў паліцэйскія абавязкі і падпарадкоўваўся земскаму іспраўніку.

Апрача ніжняга земскага суда ў павеце меліся службовыя асобы галіновага кіравання: павятовы казначэй, павятовы лекар і інш.

Для нагляду за дзяржаўнымі сялянамі ў 1837— 1838 гг. у паветах былі ўтвораны акругі, тэрыторыя якіх магла ахопліваць адзін або некалькі паветаў. Акругі ў сваю чаргу дзяліліся на воласці. На чале акругІ стаяў акружны начальнік з двума памочнікамі. У воласці кожныя тры гады сялянамі абіраліся валасны галава і два засядацелі, якія складалі валасное праўленне. Абіраўся таксама валасны пісар, але ён не ўваходзіў у праўленне.

Кіраўніцтва ў гарадах ажыццяўлялася органамі паліцыі, якія дзейнічалі на аснове закона “Устав благочиния” 1782 г. Згодна з гэтым законам у кожным горадзе дзейнічала “Управа благочиния”, у якой засядалі гараднічы, прыстаў крымінальньіх спраў, прыстаў цывільных спраў і два ратманы. Гараднічы назначаўся сенатам па прадстаўленню генерал-губернатара або губернатара. Саслоўныя выбарныя органы—гарадскія магістраты— былі пад кантролем і ўладаю губернатараў і іншых чыноўнікаў, а таму былі пазбаўлены самастойнасці ў вырашэнні гарадскіх спраў.


Сачыненне «Мой Полацк» | ГУО «Гервятская средняя школа»

       

Самы вечны і старажытны  горад маёй Радзімы

(намінацыя “Мой Полацк”)

 

  Толькі адзін раз мне пашчасціла быць у Полацку. Ды і то, гэта было даволі даўно, два гады назад. Але тая экскурсія пакінула такі глыбокі след у маёй душы, што я і сёння з лёгкасцю і задавальненнем успамінаю ўсе падрабязнасці і ўражанні  ад наведвання гэтага цудоўнага старажытнага горада, бацькі гарадоў беларускіх, як з гонарам называюць яго ўсе беларусы.

           І першае незабыўнае ўражанне ад паездкі – гордасць і гонар … Я праходжу па тых брукаваных вулачках, ступаю па тых камянях, дзе некалькі стагоддзяў назад ступала нага Ефрасінні Полацкай, Францыска Скарыны, Сімяона Полацкага. Другое, не менш глыбокае ўражанне, якое засталося пасля наведвання храмаў, музеяў горада,  –  адчуванне  глыбокай даўніны, якое ахоплівала ўсю маю істоту, пранікала ў душу, у свядомасць. І здаецца, з фрэскі Спасаўскай царквы на цябе пранікнёна глядзяць вочы нябеснай заступніцы горада – Ефрасінні Полацкай. Праходзіш па залах музеяў і ўсёй істотай адчуваеш, як побач шалясціць сукенкай яе вялікасць Гісторыя.

         А яшчэ зрабіла вялікае ўражанне тое, з якой любоўю і і замілаваннем нам расказвалі пра горад: яго мінулак і сучаснае. Здаецца, слухала б і слухала б , як самую цікавую казку…

         Першае ўпамінанне пра Полацк знаходзім у “Повести временных лет”у 862 годзе. У гэты час Полацк быў культурна і гаспадарча больш развіты, чым любы другі горад, таму што ў яго было выгаднае геаграфічнае становішча: горад знаходзіўся на перасячэнні еўрапейскіх шляхоў , на стыку заходняй і усходняй цывілізацый, гістарычных і культурных традыцый Захада, Усхода. Знакаміты шлях “з вараг у грэкі”. Іменна тут, вызначылі вучоныя, знаходзіцца геаграфічны цэнтр Еўропы! У горадзе нават помнік узвялі, у выглядзе компаса…

         Свае веды пра Полацк я папоўніла і на ўроках гісторыі Беларусі, дзе мы зараз вывучаем гісторыю Вялікага Княства Літоўскага. На ўроках я даведалася, што Полацк быў адным з самых буйных гарадоў і з’яўляўся сталіцай Полацкага княства. Пасля аб’яднання ВКЛ і Польшчы ў 16 стагоддзі Полацк стаў цэнтрам ваяводства Рэчы Паспалітай, а з канца  18 стагоддзя – горадам у складзе Расіі. Амаль трыццаць разоў Полацк мяняў свой статус і зараз з’яўляецца горадам абласнога падпарадкавання ў Віцебскай вобласці. І сёння яго па праву можна назваць горадам-музеем пад адкрытым небам: 97 помнікаў гісторыі, культуры, архітэктуры сустракаюць кожнага, хто наведае гэты горад. Толькі Полацк можа пахваліцца адзіным будынкам у Беларусі з фрэскавым роспісам 12 стагоддзя – Спаса-Прэабражэнскай царквой. А непаўторны Сафійскі сабор – помнік манументальнай архітэктуры 11 стагоддзя, пабудаваны пры князю Усяславу Чарадзею. Наша Сафійка, як любоўна называюць сабор палачане. Іменна тут, у Сафійскім саборы, праводзяцца штогадовыя міжнагодныя фестывалі музыкі: старадаўняй і сучаснай, камернай музыкі, арганнай музыкі “Званы Сафіі”. У час экскурсіі нам пашанцавала трапіць на канцэрт арганнай музыкі. Уражанне словамі перадаць немагчыма. Такую асалоду ад гучання музыкі я адчула  ўпершыню ў сваім жыцці.

           Аповед пра Полацк будзе няпоўным, калі не ўспомніць пра спусташальныя войны, сведкам якіх стаў горад. Выгаднае геаграфічнае становішча мела свае недахопы: па вуліцах горада маршыравалі і салдаты Пятра І , і напалеонаўскія ваякі, і гітлераўскія захопнікі. Самая страшная і спусташальная была Вялікая Айчынная вайна.  У Полацку дзейнічала гета – лагер для  яўрэйскага насельніцтва. 7 тысяч загубленых мірных яўрэяў… Жахлівая лічба. Загінуў кожны трэці палачанін.  Калі 4 ліпеня 1944 года Полацк быў вызвалены ад фашысцкай навалы, замест старажытнага прыгожага горада перад вызваліцелямі ляжалі руіны. І такое перажыў Полацк, самы старажытны горад маёй краіны. Я веру : больш такога не паўторыцца. Наш урад, наш народ зробяць усё, каб захаваць і развіваць гісторыка-культурную спадчыну горада з самай багатай гісторыяй. А тытулаў і ганаровых званняў у яго каб толькі дабаўлялася. Вось як у 2010 годзе, калі ён атрымаў ганаровае званне “Культурная сталіца”.

             Многа перажыў Полацк на сваім доўгім вяку. І я ўпэўненна, што яму яшчэ жыць і жыць, развівацца далей і радаваць і палачан і ўсіх добрых людзей сваёй гісторыяй і новымі дасягненнямі. А я яму жадаю ў яго 1150-гадовы юбілей і надалей радаваць і захапляць сваіх жыхароў і гасцей традыцыйнымі Скарынаўскімі святамі кнігі,  якія збіраюць мнагатысячных чытачоў, пісьменнікаў, журналістаў з розных вугалкоў свету, выставамі, тэатральнымі прадстаўленнямі, рыцарскімі турнірамі, ды проста сваімі помнікамі. Дзе яшчэ, у якім горадзе ўбачыш помнік літары! А вось літара ў увекавечана ў бронзе іменна ў Полацку.

         Самае галоўнае , на маю думку, тое, што культурнае, гаспадарчае жыццё Полацка як віравала на пачатку яго існавання, так віруе і цяпер. Вось у гэтым і ёсць загадка даўгалецця Полацка і любові да яго не толькі жыхароў Беларусі, але любога чалавека, які там пабывае хоць адзін раз.

       

                

     Аўтар    Раманоўская Анастасія  Мечыславаўна,  13 год

                                                   

 

           

        

       

ПОЛАЦК | Сталіцы духоўнасці і ведаў

Блестят церквушки белой купола –

Мой уголок, до мелочей знакомый,

И здесь, Двиной и памятью влекомый,

Я навсегда, куда б дорога не вела…

 

                                                              Н. Гальперович

Полацк – самы старажытны горад Беларусі і адзін з найстаражытнейшых гарадоў усіх славян. Менавіта ў гэтым горадзе зараджалася, усталёўвалася і мацнела наша дзяржаўнасць, адсюль ідуць першавытокі нашай нацыянальнай культуры, і менавіта таму Полацк першым прымаў свята беларускага пісьменства і друку ў 1994 г., а потым яшчэ двойчы.

За сваю гісторыю горад перажыў уварванні вікінгаў, паспяхова змагаўся супраць крыжаносцаў, не раз быў акупаваны войскамі розных заваёўнікаў, аднак зноў аднаўляў сваю незалежнасць. У X–XIII стст. горад быў цэнтрам Полацкага княства, з’яўляўся адным з асяродкаў хрысціянства на ўсходнеславянскіх землях.

Полацк – патрыярх зямлі беларускай – сустракае дзівоснай панарамай Заходняй Дзвіны: па рацэ як быццам плыве белакаменная Сафія. Тут урачыста прымалі паслоў, аб’яўлялі вайну і мір, трымалі дзяржаўную казну і рэлігійныя святыні. У сценах Сафійскага сабора цяпер музей і канцэртная зала, дзе можна атрымаць асалоду ад выдатнага гучання аргана.

У горадзе дзейнічае рэдкі музей – музей кнігадрукавання. На думку нашых навукоўцаў, менавіта ў Полацку знаходзіцца цэнтр Еўропы, які адзначаны ўнікальным знакам, а Спаса-Еўфрасіннеўскі жаночы манастыр прыцягвае ўвагу светлым абліччам беларускай асветніцы Еўфрасінні Полацкай. Тут, у манастыры, знаходзіцца рака з мошчамі прападобнай – нябеснай заступніцы Белай Русі

Старадаўнія вуліцы Полацка памятаюць гукі крокаў легендарна вядомага полацкага князя Усяслава Чарадзея, дойліда Іаана, майстра-ювеліра Лазара Богшы, першадрукара Францыска Скарыны, які выдаў на царкоўна-славянскай мове ў беларускай рэдакцыі 23 кнігі «Бібліі», Сімяона Полацкага, царкоўнага дзеяча, літаратара і педагога, ды многіх іншых выдатных дзеячоў беларускай гісторыі і культуры.

Пад час свята ў 2003 г. у Полацку адкрылі помнік вялікаму асветніку Сімяону Полацкаму і ўсталявалі абсалютна ўнікальную і вельмі незвычайную скульптуру – помнік літары «Ў». Ён адзіны ў сваім родзе, бо акрамя беларускай мовы больш ні ў адной мове свету гэтая літара не сустракаецца. Паколькі гэты знак алфавіту з’яўляецца адметнай прыкметай беларускай мовы, з часам ён стаў сімвалам цэлай краіны, бо адлюстроўвае непаўторнасць гістарычнага і культурнага шляху народа.

А ў 2017 г. недалёка ад Сафійскага сабора ўрачыста адкрылі памятны знак «Полацк – калыска беларускай дзяржаўнасці». Скульптура ўвасабляе сабой з аднаго боку калыску, з якой пачынаецца жыццёвы шлях, а з другога – ладдзю, што плыве з мінулага ў будучыню па хвалях часу. На шчытах, злучаных у адзіную звязку, знаходзяцца партрэты знакамітых гістарычных асоб – ад першага полацкага князя Рагвалода і яго дачкі Рагнеды да легендарнага Усяслава Чарадзея і вялікай асветніцы Еўфрасінні Полацкай. На адваротным баку размешчаны ключавыя падзеі станаўлення нашай дзяржаўнасці.

З чаго складаецца работа дэпутата Адзінцовай з выбаршчыкамі | Интервью, выступления, публикации

02.12.2021

З чаго складаецца работа дэпутата Адзінцовай з выбаршчыкамі

01.12.2021
Аўтар: Аляксандр Пукшанскі

Член Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па ахове здароўя, фізічнай культуры, сямейнай і маладзёжнай палітыцы Святлана АДЗІНЦОВА прадстаўляе ў беларускім парламенце інтарэсы палачан. На тэрыторыі Полацкай гарадской акругі № 27, ад якой яна дэлегаваная ў ніжнюю палату, пражывае каля 60 тысяч чалавек — у самім Полацку і населеных пунктах Салоніцкага і Экіманскага сельсаветаў. Карэспандэнт «Звязды» пацікавіўся: ці шмат жыхароў акругі звяртаецца па дапамогу? Як часта ўдаецца вырашыць іх праблемы? Якія дэпутацкія ініцыятывы рэалізоўваюцца ў рэгіёне?

Фармулёўка задач

Самы старажытны горад Беларусі і яго наваколле Святлана Уладзіміраўна ведае добра, бо нарадзілася ў Полацкім раёне, у населеным пункце Ксты. Скончыла Полацкае медыцынскае вучылішча, Віцебскі Ордэна Дружбы народаў медыцынскі інстытут па спецыяльнасці «Лячэбная справа», клінічную ардынатуру пры гэтай жа ВНУ па спецыяльнасці «Хірургія». Кандыдат медыцынскіх навук. Узнагароджана нагрудным знакам «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь».

Уся працоўная біяграфія дэпутата звязаная з Полаччынай. Працавала медсястрой хірургічнага аддзялення Полацкай ЦРБ, хірургам па аказанні экстраннай дапамогі Полацкай цэнтральнай гарадской бальніцы. Займала кіруючыя пасады ў мясцовых медыцынскіх установах. Двойчы абіралася ў Полацкі гарадскі і Віцебскі абласны Саветы дэпутатаў. Была дэлегатам другога і пятага Усебеларускіх народных сходаў. «Вашы наказы — мае задачы!» — дэвіз яе дэпутацкай дзейнасці. Мае ўзнагароды, уганаравана званняў «Жанчына года Віцебшчыны», «Чалавек года Віцебшчыны».

Але, бадай, самае галоўнае прызнанне дэпутата — яго вядомасць сярод выбаршчыкаў. І гэта мае непасрэднае дачыненне да Святланы Адзінцовай.

120 сустрэч

На Полаччыне яна бывае часта. «Сёлета праведзена каля сарака сустрэч з выбаршчыкамі, каля васьмідзесяці — у працоўных калектывах, чатыры асабістыя прыёмы, шэсць прамых тэлефонных ліній, разгледжана больш за 150 зваротаў ад грамадзян і прадстаўнікоў юрыдычных асоб. Акрамя таго, традыцыйна бяру ўдзел у пасяджэннях мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў», — распавядае народная абранніца.

Асноўная тэматыка пытанняў, з якімі звяртаюцца выбаршчыкі, — стан дарог і двароў, добраўпарадкаванне мікрараёнаў горада, зямельныя, жыллёвыя пытанні, дзейнасць гаражных кааператываў, рамонт дамоў і пад’ездаў, пенсіённае забеспячэнне.

«Нярэдка просяць дапамагчы ў пытанні медыцынскага абслугоўвання, улічваючы маю былую прафесійную дзейнасць», — дадае дэпутат.

Штомесяц яна сустракаецца са старшынёй Полацкага райвыканкама і яго намеснікам па сацыяльных пытаннях, бярэ ўдзел у нарадах, ранішніх планёрках, пасяджэннях штабоў па пытаннях прафілактыкі COVІD-19. З начальнікамі ўпраўленняў і аддзелаў райвыканкама абмяркоўвае законапраекты (кодэксы аб адукацыі, культуры, закон аб турызме і іншыя), якія знаходзяцца ў Палаце прадстаўнікоў. Традыцыйна кантралюе падрыхтаванасць устаноў адукацыі да пачатку новага навучальнага года, пытанні сацыяльнай падтрымкі шматдзетных сем’яў, пенсіённага забеспячэння, рэалізацыі дзяржаўнай маладзёжнай палітыкі.

Ад амбулаторыі да аліментаў

Кола пытанняў, з якімі звярнуліся жыхары выбарчай акругі падчас прамой тэлефоннай лініі ў мінулым месяцы, датычылася як асабістых тэм, так і грамадскіх. Урача адной з прыватных медыцынскіх устаноў цікавіла пытанне арганізацыі работы ва ўмовах прыпынення аказання планавай медыцынскай дапамогі. Святлана Уладзіміраўна дала практычныя рэкамендацыі па алгарытме работы, а таксама праінфармавала, што дадзенае пытанне будзе дадаткова вывучана ёю ў Палаце прадстаўнікоў.

Пенсіянера, які пражывае ў полацкім мікрараёне Грамы, цікавіла тэма пераезду медыцынскай амбулаторыі ў новы будынак. Дэпутат растлумачыла, што гэтае пытанне знаходзіцца на стадыі вырашэння. Таксама былі агучаны пытанні рэжыму работы аптэкі, праблема вывазу смецця. Усё гэта парламентарый узяла на кантроль, каб знайсці аптымальнае рашэнне.

Яшчэ адна праблема, з якой пазванілі Святлане Адзінцовай, — ухіленне бацькаў ад выплаты аліментаў на ўтрыманне дзіцяці. Яе дэпутат мае намер прапрацаваць з зацікаўленымі службамі. Па ўсіх пытаннях, якія патрабуюць дадатковага вывучэння, заяўнікі будуць праінфармаваныя дадаткова.

І падзякаваць

У верасні Святлана Адзінцова правяла не адзін, як планавалася, а два асабістыя прыёмы грамадзян.

Выбаршчыкаў, у прыватнасці, цікавіла аднаўленне дзейнасці групы здароўя па дыхальнай ёзе.

Напярэдадні асабістага прыёму парламентарый прапрацавала шляхі вырашэння гэтага пытання са спецыялістамі аддзела спорту і турызму Полацкага райвыканкама — работа групы здароўя была адноўленая. У падобных выпадках выбаршчыкі прыходзяць, каб асабіста падзякаваць.

Хвалявалі палачан стан каштанаў на прывакзальнай плошчы, абрэзка дрэў у двары. Была заява наконт распаўсюджвання рэкламы праз паштовыя скрыні, зварот з прапановамі заканадаўчага характару. Выказана прапанова па змяненні правілаў арэнды і карыстання маёмасцю, аб узмацненні мер адказнасці за жорсткае абыходжанне з жывёлінамі. Пытанні заканадаўчага характару Святлана Уладзіміраўна абмяркоўвае з профільнымі камісіямі Палаты прадстаўнікоў.

Убачыць самой

Даволі часта парламентарый, каб дапамагчы заяўнікам, выязджае ў праблемныя лакацыі. 23 верасня на асабісты прыём звярнуўся выбаршчык па пытаннях рамонту даху і вентыляцыйнай шахты жылога дома 1952 года пабудовы, а таксама неабходнасці яго капітальнага рамонту ў цэлым. Пытанне было вывучана дэпутатам разам з аддзелам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Полацкага райвыканкама і КУП «ЖКГ г. Полацка». У кастрычніку Святлана Уладзіміраўна выехала на месца, каб сустрэцца з заяўнікам і іншымі жыхарамі дома. У сустрэчы браў удзел начальнік ЖЭС-1 Сяргей Аляксандраў. Яны наведалі кватэры, выслухалі заўвагі, выказалі рэкамендацыі і прапановы па правілах эксплуатацыі жылых памяшканняў. Пасля гэтага Святлана Уладзіміраўна абмеркавала з начальнікам аддзела жыллёва-камунальнай гаспадаркі райвыканкама Уладзімірам Казлоўскім магчымасць уключэння будынка ў перспектыўны план правядзення капітальнага рамонту жыллёвага фонду. Пытанне ўзята на асабісты кантроль дэпутата.

Яшчэ адна сфера клопату парламентарыя — маніторынг цэн на тавары першай неабходнасці і эпідэмічная сітуацыя.

Адказаць на кожны званок

Па ініцыятыве дэпутата праводзіліся дыялогавая пляцоўка па тэме гатоўнасці да работы дашкольных устаноў пры ўмове скарачэння дэкрэтнага водпуску, сустрэча з Маладзёжным парламентам. Адбылося абмеркаванне са старшынёй Полацкай раённай арганізацыі Беларускага таварыства Чырвонага Крыжа стану спраў у структуры, асноўных напрамкаў дзейнасці, перспектыўных планаў работы. Па прапанове дэпутата быў арганізаваны круглы стол «Міласэрнасць — гэта гатоўнасць рабіць дабро», прымеркаваны да 100-годдзя з дня ўтварэння ў нашай краіне Чырвонага Крыжа. Дэпутат сустракалася з кіраўніком Цэнтра абароны жыцця і сямейных каштоўнасцяў «Зараджэнне» Полацкай епархіі Беларускай праваслаўнай царквы ў рамках рэспубліканскай акцыі «Мая сям’я — мая краіна», удзельнічала ў шматлікіх рэгіянальных мерапрыемствах.

Дарэчы, работа з выбаршчыкамі праводзіцца не толькі падчас знаходжання дэпутата ў акрузе, а званкі і звароты яе памочнік Наталля Ганебная прымае не толькі ў рабочы час.

«Хачу падкрэсліць, што да дэпутата праз памочніка аператыўна можна звярнуцца не толькі падчас, напрыклад, асабістых прыёмаў, — кажа парламентарый. — Над вырашэннем праблем працую не адна, а ў цеснай звязцы з прадстаўнікамі мясцовай улады. Безумоўна, чым хутчэй мы дапаможам чалавеку, тым больш выбаршчыкаў адчуе, што ў Беларусі няма незаўважанага грамадзяніна, што дзяржава даражыць меркаваннем кожнага. І ўсе могуць разлічваць на паразуменне, клопат і падтрымку».

Святлана Адзінцова ўпэўненая, што «маленькіх людзей» у нас няма, бо ўсе маюць права выбіраць сваіх прадстаўнікоў ва ўладзе і разлічваць на павагу і падтрымку. Важна, каб кожны браў актыўны ўдзел ў ажыццяўленні дзяржаўных спраў, развіцці краіны, рэзюмуе дэпутат.

Заголовки публикаций в СМИ

Все публикации

Собрали макулатуру — съездили в Полоцк

Лозунг «Збяры макулатуру – выратуй дрэва!» вядомы ўсім, толькі кожны ўкладвае ў яго свае эмоцыі і пачуцці. Хтосьці гатовы тут жа заняцца гэтай важнай справай, а хтосьці будзе і далей мірыцца з тым, што высякаюць лясы дзеля паперы, калі частку яе можна зрабіць з другаснай сыравіны.

У бягучым навучальным годзе збор макулатуры для вучняў сярэдняй школы №1 стаў радаснай падзеяй. З кватэр, хат, магазінаў, ад бабуляў, дзядуляў і знаёмых дзеці збіралі старыя часопісы, газеты і іншую паперу. Гэта было сапраўднае спаборніцтва на хуткасць і колькасць! Акуратна, каб не пагубляць па дарозе, кожны клас з хваляваннем спяшаўся ў школу – запісаць свае “кілаграмы” і прасачыць за “сапернікамі”. “У чым сакрэт такой актыўнасці?” – спытаеце вы. Усё проста: пераможцаў акцыі чакалі прыемныя сюрпрызы і падарункі. І “ўзнагарода” знайшла сваіх герояў: імі сталі вучні 6 “Б” класа, якія за пару тыдняў агульнымі намаганнямі набралі амаль 400 кілаграмаў макулатуры.
Дзякуючы матэрыяльнай падтрымцы раённай арганізацыі РГА “Белая Русь”, якая і выступіла спонсарам, для рабят у якасці падарунка была арганізавана экскурсія ў Полацк – горад-патрыярх, горад-летапісец, на радзіму Еўфрасінні Полацкай, Усяслава Чарадзея, Францыска Скарыны.
Школьнікі наведалі Сафійскі сабор, музей беларускага кнігадрукавання і музей-бібліятэку Сімяона Полацкага, а таксама Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр. Спатканне з Полацкам стала для вучняў спатканнем з гісторыяй. Спакойная і шырокая Заходняя Дзвіна, якая працякае праз горад, велічныя сцены Святой Сафіі, даўнейшыя кнігі і першыя чытанкі для дзяцей, старажытныя фрэскі царквы Еўфрасінні Полацкай, магчымасць пакланіцца мошчам Святой, пра якую чыталі толькі ў школьных падручніках, – усё гэта ўразіла, не пакінула раўнадушным нікога і выклікала жаданне яшчэ не раз наведацца сюды, у самы старажытны горад Беларусі. І дзеля гэтага рабяты з нецярплівасцю чакаюць наступнай акцыі!

——————————
Вольга ГРЫНЦЭВІЧ
.

Поделиться:


Список ревизий Беларуси — JewishGen.org

  • 862 AD  1-е упоминание о Полоцке, древнейшем городе Беларуси
  • 980  1-й письменный документ белорусской государственности
  • 900  Великое княжество Литовское
  • 1569    Литовско-Польская конфедерация
  • 18 в.  Белорусские земли, присоединенные к Российской империи
  • 1918 Провозглашена независимая Белорусская Народная Республика (март 1918 г.) после распада Российской империи.
  • 1922 1922 Восточные районы, прилагаемые к СССР и Западному в Польшу
  • 1939 Западные регионы присоединились к СССР
  • 1941-1945 Беларусь потеряли 1/4 населения в мировой войне 2
  • 1991 Беларуси.

Ревизские списки из Беларуси и городов, ранее входивших в состав Беларуси.

Ревизские сказки велись на территориях, находившихся под властью русского царя в 18-19 веках.В Ревизских списках перечислены только лица, подлежащие налогообложению. Эти данные также использовались для выявления мужчин для призыва в армию. Было взято десять основных Reviska Skazka, начиная с 1720 г. и заканчивая 1858 г. Каждая новая редакция указывала на изменения в совокупности, упомянутой в предыдущей редакции. Между ревизиями (и после последней в 1858 г.) были «дополнительные списки ревизий», использовавшиеся для заполнения информации, пропущенной в предыдущей основной ревизии. Даты пересмотров важны, потому что делается ссылка на «Возраст последнего пересмотра» человека.

Самые ранние редакции не имеют отношения к еврейским генеалогическим исследованиям из-за их ограниченной информации и небольшого количества евреев в границах Российской империи в то время. Это даты ревизий следствия:

    • 5: 1795
    • 6: 1811
    • 7th: 1816
    • 8: 1834
    • 9th: 1850
    • 10th: 1858

Пояснения к информации, содержащейся в записях списка изменений, см. в разделе ревизия.хтм. Дополнительную информацию об истории Ревизских списков можно найти в статье Бориса Фельдблюма в Avotaynu  XIV:3 (Fall 1998), pp. 59-61, также доступной на ruscensus.pdf. Следующие примечания дополняют эти замечательные статьи, обращаясь к Ревизионным спискам городов Беларуси, и фокусируются на стратегиях поиска с учетом Ревизионных списков Беларуси.

Нажмите на следующее, чтобы узнать больше о типах записей, которые можно найти в этой базе данных. .Многие записи были опубликованы на JewishGen через LitvakSIG и JewishGen Belarus SIG.

+ Дополнительные списки редакций

Между редакциями и после 10-й (последней) ревизии могут собираться данные, дополняющие самую последнюю полную редакцию.

+ 1853 Алфавитный список мужчин

Эти списки были составлены в 1853 году и включают только мужчин, которые жили в данной местности. Возраст относится к ревизионным спискам 1850 года, поэтому любой возраст, указанный в этом типе списка, является возрастом на 1850 год.Считается, что многие из списков ревизий 1850 года, на которых основаны эти списки, больше не существуют. Поскольку это были алфавитные списки, регистрационные номера расположены не по порядку. Чтобы правильно сгруппировать домохозяйства, мы переместили регистрационные номера в поле «комментарии».

+ Евреи-призывники

Список членов семьи мужского пола для целей призыва. Существует много таких списков за 1874 год. Поскольку эти списки часто включают регистрационные номера из предыдущих списков редакций, был использован шаблон списка редакций.

+ Семейные списки

списки всех домохозяйств. Многие из этих записей были обнаружены в период 1885-1894 годов и относятся к семьям, которые переезжали в/из небольших деревень из/в более крупные города. Это не были списки изменений, но, поскольку данные очень похожи на данные, содержащиеся в списках изменений, мы использовали шаблон списка изменений для этих наборов данных.

Язык Ревизионного списка 1795 г. был на польском языке для тех территорий, «приобретенных» у Польши. В то время большинство евреев не имели фамилий, однако глава семьи указан с отчеством (имя отца), вместе с жителями дома и их отношением к нему.Ревизские списки 1806, 1811, 1816, 1834, 1850 и 1858 годов даны на русском языке.

Поля базы данных

Списки изменений обычно содержат следующую информацию:

  • Номер страницы  – номер страницы в исходном документе, на которой появляется эта запись.
  • Регистрационный номер  – Регистрационный номер семьи для этой семьи во время этой переписи.
  • Фамилия -Фамилия (наследственная фамилия) данного физического лица.
  • Имя  – Имя (имена) этого лица.
  • Отец  – Имя(а) отца этого лица.
  • Отношения с главой семьи  – описывает, как каждый человек в семье связан с главой семьи.
  • Пол – Пол данного лица. «М» для мужчин. «F» для женского пола.
  • Возраст  – возраст лица, указанный в настоящей переписи.
  • Возраст при последней ревизии  – возраст лица по данным предыдущей переписи.
  • Причина Осталось  – объясняет, что произошло с лицами, которые были зарегистрированы в предыдущем списке ревизии, которых нет в текущей редакции.
  • Комментарии  – Вся остальная информация, не входящая ни в один другой столбец.
  • Бывший регистрационный номер  – регистрационный номер семьи данного лица во время предыдущей переписи.
  • День/Месяц/Год  – Дата, когда была сделана эта ревизия.
  • Город  – Город, в котором была сделана эта ревизия.
  • Район  – Район («Уезд»), в котором производилась ревизия.
  • Губерния  – губерния, в которой производилась ревизия.
  • Тип записи  – указывает, является ли запись «Списком изменений» или «Дополнительным списком изменений»; или любой другой тип списка.
  • Архив/Фонд  – Архив, в котором сейчас находится эта запись, и конкретный номер Фонда/Списка/Элементов в этом архиве.
  • Микрофильм № – Номер микрофильма из Библиотеки семейной истории.

Примеры записей

1795

1806

1811

1816

1834

1850

9023

Методы перевода / транслитерации

Переводчики проинструктированы следовать правилам транскрипции евреев.Если не указано иное, транслитерация соответствует латинизации BGN/PCGN для русского языка и стандарту латинизации YIVO для идиша/иврита.

Записи отформатированы в соответствии с шаблонами транскрипции JewishGen. Если имя на иврите/идиш отличается от русского имени, оба имени указываются через косую черту (/)

Получение копий оригинальных записей

Если запись была микрофильмирована Церковью Святых последних дней (LDS) ), то можно заказать микрофильм в любом Центре семейной истории.Вам нужно будет знать номер микрофильма Библиотеки семейной истории (FHL #), номер элемента, номер изображения и номер записи. Некоторые из микрофильмов были оцифрованы и доступны для просмотра в Интернете. В этом случае в протоколе будет ссылка на микрофильм.

Если документ не был микрофильмирован СПД, то обратитесь к районному координатору города, в котором находится документ, для получения информации о получении копий оригинального документа.


The JewishGen Belarus SIG выражает благодарность:

  • Многим переводчикам, которые помогли нам с этими записями: Игорю Апельсинову, Михаилу Бахраху, Борису Баевскому, Аркадию Бразину, Виталию Чарному, Римме Дехтер, Татьяне Факторович, Марии Фарбер, Вале Гинзбург, Жанна Глазенбург, Владимир Голыня, Барух Горкин, Наташа Гринберг, Ронни Харпаз, Джошуа Кауфман, Миша Корман, Грег Мирски, Гэри Палгон, Фрэнк Прощан, Александр Рубцов, Зеев Шарон, Виктор Шифрин, Джейн Свержинская, Светлана Токарева, Лара Цинман, Дене Уитман, Ирине Забелышинской, Людмиле Заплетнюк и Елене Зборовской
  • Гэри Пэлгону за передачу в дар записей Ляховичей
  • Хадасса Липсиус за руководство работой по включению Ревизских списков Мира в базу данных.
  • Виталий, Иосиф и Фира Чарные за Минскую ревизионную ведомость 1811 года.
  • Джиму Ярину, Ирине Кудиш и Рут Сильвер за их проект по сбору 22 148 записей по городам Гродненского и Волковысского уездов (2008-2010 гг.).
  • Многие люди, чей финансовый вклад сделал возможным получение этих записей.

Рекомендации по поиску 

Выполняйте поиск записей с помощью Daitch-Mokotoff Soundex, а также по точному названию из-за различий в написании и потому, что некоторые записи были транслитерированы только с русского языка, а не с иврита.

Поиск во всех городских записях, даже если вы уверены, что знаете город, из которого родом ваши родственники. Семьи часто переезжали, поэтому записи, которые вы ищете, могут быть в любой базе данных.

Эта база данных доступна для поиска в базе данных JewishGen Belarus.

Содержание базы данных

В базе данных JewishGen Belarus есть [xyz-ips snippet=»pub-belarus-count»] записи списка ревизий для городов Беларуси. Ниже приведен список городов.

Показать аналитику


[xyz-ips snippet=»pub-belarus-stat»]

Брест (Республика Беларусь)

Официальный сайт:

3. gov.by/

Географическое положение

Брест лежит верхом река Мухавец, известная Брестеру как «река».

Восточнее Бреста р. Днепровско-Бугский канал был построен в середине девятнадцатого века, чтобы соединить реку с Пиной, приток реки Припять, впадающей в Днепр.Таким образом, Брест имеет судоходный путь на всем протяжении к Черному морю.

История

Город был основан славянами. Как город Брест — Берестье в Киевской Руси — впервые упоминается в Первоначальном году. Летопись года в 1019 году, когда Киевская Русь взяла твердыню у поляков. Это один из старейших городов Беларуси.

В 1409 году здесь встречались король Владислав II Ягелло, князь Витовт и Татарский хан по инициативе архиепископа Миколая Тромба, чтобы подготовиться к войне с тевтонскими рыцарями.В 1410 году город собрал кавалерийская рота (знамя), участвовавшая в польско-литовской победе в Грюнвальдском сражении. В 1566 году после указом короля Сигизмунда II Августа было создано новое воеводство — Брест-Литовское воеводство. После того, как он стал частью Речи Посполитой в 1569 году он был переименован в Брест-Литовск.

Во время период союза Речи Посполитой и Швеции при короле Сигизмунде III Вазе (польско-швед. союза), там проводились сеймы.В 1657 г., а затем в 1706 г. город и замок были захвачены шведами во время их вторжений. Речи Посполитой.

19 сентября 1794 г. район между Брестом и Тересполь был ареной победоносной битвы, выигранной вторгшейся российской имперской армией под командованием Суворова за Костюшко. Дивизия Повстанческой армии под командованием генерала Кароля Сераковского (известная в русских источниках как Брестская битва). Брест был присоединен Россией при третьем разделе Речи Посполитой в 1795 г.

город был захвачен немецкой армией в 1915 г., во время Первой мировой войны. В марте 1918 г. в Брест-Литовской крепости на зап. окраине Бреста в месте слияния рек Буга и Мухавца был заключен Брест-Литовский договор, закончившийся войны между Советской Россией и Центральными державами и передачей города и его окрестностей в сферу влиянием Германской империи. Этот договор впоследствии был аннулирован договорами, положившими конец войне и тем более событиями и событиями в Германии и Восточной Европе.В 1918 году город был впервые объявлен частью недолговечного Белорусская Демократическая Республика, затем часть Подольской губернии Украинской Народной Республики.

После польско-советской войны Бжесть стал частью возрожденной Польши с официально признанными границами. по Рижскому договору 1921 года. 20 марта 1923 года он был переименован в Брест-над-Бугем ( Брест-на-Буге ) во Второй Польской республикой и назван столицей Полесского воеводства в соответствии с традицией до 1795 года.

Во время немецкого вторжения в Польшу в 1939 году город защищал небольшой гарнизон из четырех пехотных батальонов. под командованием генерала Константина Плисовского против XIX танкового корпуса генерала Гейнца Гудериана. После четырех дней тяжелых боев 17 сентября польские войска отошли на юг (см. Битва при Бжесте-Литевском). Советское вторжение в Польшу началось в тот же день и в результате Советская Красная Армия вошла в город в конце сентября 1939 года в соответствии с договором Риббентропа-Молотова Секретный протокол пакта, а 22 сентября 1939 года состоялся совместный нацистско-советский военный парад.Пока белорусы считают воссоединение белорусской нации под одним округом (в то время БССР), поляки считают дату, когда город был потерян. В период советского контроля (1939–41) польское население подвергалось арестам, расстрелам и массовым депортации в Сибирь и Советскую Республику Казахстан.

22 июня 1941 г., крепость и город подвергся нападению нацистской Германии в первый день антисоветской операции «Барбаросса».Таким образом, летом г. В 1941 году немцам пришлось снова захватить город, на этот раз у советских войск. Брестская крепость продержалась шесть дней. Покинутый советской армией, почти все его защитники погибли. Немцы отдали Брест под управление Рейхскомиссариат Украина . Оставшееся муниципальное еврейское население (около 20 000 человек) было изолировано в Бресте. гетто, созданное немецкими властями в декабре 1941 года и ликвидированное ими в октябре 1942 года.

Город освобожден Красной Армией 28 июля 1944 года. В соответствии с договоренностями Ялтинской конференции от февраля В 1945 году статус Бреста в составе Белорусской Советской Социалистической Республики был признан, несмотря на протесты поляков. Поляков Бреста после 1000-летней истории поощряли к эмиграции, и в 1940-х и 1950-х годах большинство из них уехали в коммунисты. Польша. Сегодня поляки составляют около 1% населения.

Образование

В Бресте два университета: А.Государственный университет им. С.Пушкина и Брестский государственный технический университет.

Транспорт

Расположен на главной железной дороге линия, соединяющая Берлин и Москву, и межконтинентальная магистраль (европейский маршрут E30), Брест стал главной границей переправа времен Великой Отечественной войны в советское время. Сегодня он связывает Европейский Союз и Содружество Независимых Государств.

Город Брест обслуживает железнодорожная станция Брест-Центральный.Из-за поломки калибра в Бресте, где российская широкая колея соответствует колеи европейского стандарта, все пассажирские поезда, следующие из Польши, должны менять тележки здесь, чтобы ехать дальше по Беларуси, а груз надо перегружать из вагонов одной колеи в автомобили другого. Часть земель Брестской железнодорожной станции остается загрязненной в результате перевалки радиоактивных материалов. материалы здесь с советских времен, хотя зачистки проводились.

местный аэропорт, аэропорт Брест (код BQT), выполняет рейсы по сезонному расписанию в Калининград в РФ и сезонные чартерные рейсы в Бургас и Анталию.

Спорт

На северном берегу реки на гидронасыпи появились спортивные объекты, включающие в себя крытый легкоатлетический центр, Брестский каток и первый в Беларуси открытый бейсбольный стадион. На противоположном берегу находится большое поле для гребли. открытый в 2007 году, здесь находится Национальный центр олимпийской подготовки по академической гребле.Он соответствует международным требованиям и может принимать международные соревнования. Он имеет жилые и тренировочные помещения, удобное расположение, в 3 километрах (2 милях) от него. от погранперехода по Варшавскому шоссе (европейская трасса E30).

Места

Национальный парк «Беловежская пуща», 70 км к северу от Бреста, является биосферным заповедником мирового значения, до него можно добраться на машине или автобусе.В этом средневековом лесу обитают редкие европейские бизон (зубр). В лесу есть музей и зоопарк, доступные для туристов, животных можно увидеть в вольерах всю весь год. Есть 2 отеля и несколько ресторанов и баров. Экскурсии также можно совершить на лошадях и телеге вглубь леса. В качестве новой туристической достопримечательности в лесу находится резиденция Деда Мороза, известного как Дед Мороз. Восточнославянский Дед Мороз, работающий круглый год.

В Бресте также проходит первый белорусский Железнодорожный музей под открытым небом. Брестский городской парк старый, но после недавней реконструкции выглядит новым.

Каменец, В Беларуси, лежащей по дороге в национальный парк из Бреста, есть достопримечательность — Каменецкая башня 13 века. деревня Косово, где родился Тадеуш Костюшко, также находится в Брестской области и имеет дворец 19-го века и Римская католическая церковь.

Направления сотрудничества городов-партнеров

По 11 июня 2015 года Глава города Ижевска и Председатель Брест (Беларусь) Исполнительный совет подписал Протокол о намерениях по созданию условий для создания побратимско-партнерских отношений.

Основные направления сотрудничества:

— Установление равноправных и взаимовыгодных экономических и торговых отношений;

— Обмен опытом в сферах здравоохранения, образования, культуры, спорта, туризма и других областях взаимного интерес;

— Обмен информацией в сферах городского развития, местного самоуправления а также организация городского хозяйства.

Пинск: карты, фото, геральдика, история, памятники

Пинск — один из красивейших и старейших городов Беларуси. Впервые он упоминается в «Повести временных лет» в 1097 году. До середины XII века Пинск входил в состав Туровского княжества и был вторым по значимости городом в нем. Со второй половины XII века Пинск был центром Пинского княжества. С начала XIV века Пинск входил в состав Великого княжества Литовского.В 1581 г. город получил неоднократно подтверждавшееся Магдебургское право и собственный герб.

Архитектурный облик города формировался с XVI века. В то время Пинск был одним из самых привлекательных городов Европы. В 1783 году, в момент воссоединения с Россией, Пинск вошел в состав Минской губернии. В середине XIX века Пинск был одним из главных торговых городов Беларуси. С 1921 года в составе Польши. С ноября 1939 года в составе Белорусской Советской Социалистической Республики.С 4 декабря 1939 г. Пинск — центр Пинской области, с 15 января 1940 г. — центр Пинского района.

Сегодня Пинск — административный центр, город областного подчинения. Население Пинска составляет 130 тысяч человек. Работают такие предприятия, как «Пинема» (Пинские нетканые материалы), арендное предприятие «Пинский завод искусственных кож». ОАО «Пинский завод малой механизации», акционерно-производственное техническое объединение «Полесье» и ЗАО «Пинскдрев» — крупнейшее деревообрабатывающее предприятие Республики Беларусь.

В Пинске сохранились старинные архитектурные памятники. Среди них коллегиумы, францисканская церковь, здание бывшего францисканского монастыря, Варваринская церковь и здание бывшего костела Карла Баромея.

Путеводитель по городам и районным центрам Республики Беларусь. СРЕДНИЙ. Варивончик [и др.]

Древний город Беларуси 6. Древнейший город Беларуси. Брест или Берестье

К сожалению, до нашего времени дошла лишь малая часть исторических достопримечательностей страны.На территории Беларуси было слишком много войн и сражений, не менее знаковые объекты были потеряны в мирное время. В советские годы разрушались здания, «портившие лицо социалистического города» (особенно «урожайными» были 1930-е годы), ликвидировались и самые старые храмы, и даже в более поздние годы (например, церковь Благовещения Пресвятой Богородицы) 1120-30-х гг. в Витебске, взорван в 1961 г.).
Но, несмотря ни на что, в Беларуси сохранилось немало памятников архитектуры.Правда, в итоге они разбросаны по стране, городам и поселкам, что логистически не очень удобно для экскурсий, ради одной-единственной той или иной достопримечательности. Ниже представлен субъективный список самых интересных для туристов городов.

1. — один из старейших городов страны. В городе сохранилось много выдающихся архитектурных памятников Беларуси, в том числе с почти тысячелетней историей — Борисоглебская церковь (построена до 1183 года).
Гуляя по городу, обязательно посетите храмы, костелы, монастыри и посмотрите на красивые интерьеры. Убранство церкви св. Франциска Ксаверия (1678-1703).

2. Витебск — культурная столица Беларуси. Основан в 974 году. С Витебском связаны имена многих известных художников: Казимира Малевича, Марка Фрадкина, Василия Быкова, Ильи Репина и многих других. Но, прежде всего, Витебск — родина Марка Шагала. В городе, безусловно, есть своя атмосфера.Церкви и костелы на фоне холмистого ландшафта, узких центральных улочек.
В Витебск можно отправиться во время Славянского базара и, прогуливаясь по улицам, встретить гуляющих рядом звезд музыкальной индустрии.

3. Минск — столица страны. Несмотря на то, что Минск очень древний город, первые упоминания о нем относятся к 1067 году (в этом году на реке Немиге произошла битва между киевскими князьями Ярославичами и полоцким князем Всеславом), исторических достопримечательностей осталось немного.Несколько раз город был разграблен, разрушен и сожжен иноземными захватчиками. Но каждый раз враг изгонялся, а Минск снова отстраивался и расширялся. И сегодня это один из десяти крупнейших городов Европы. К наиболее интересным сохранившимся историческим достопримечательностям относятся: собор Сошествия Святого Духа (1642 г.), в нем находится Минская икона Божией Матери (I век), неразлучно пребывающая в городе с 1500 г., и нетленные мощи святой Софии Слуцкой, внучка Анастасия Слуцкая; Церковь Девы Марии (1700-10), церковь св.Симеона и Елены, «Красная церковь» (1906-10), Троицкое предместье 19 века, Верхний город 17-20 веков.
Туристам будет полезно знать, что гостиницы Минска в первую очередь ориентированы на деловой туризм, поэтому высока доля отелей класса люкс. Но дороги отелей любой категории и достаточное количество номеров для города, и его постоянное существенное повышение цен на номера особо не сказываются.
В городе большое количество разнообразных ресторанов и кафе, здесь главное не застаиваться на одном проспекте Независимости.Вы можете предварительно выбрать место для трапезы на специализированных ресурсах.
ГУМ и ЦУМ, столь любимые россиянами, имеют в Беларуси совсем другой статус. Если в России это приватизированные магазины, то в Беларуси это места сбыта продукции государственных предприятий, не пользующихся высоким потребительским спросом. Поэтому посетители этих универмагов в основном приезжие и пенсионеры, для которых важен ценовой сегмент.

4. Несвиж — город, в котором расположен один из самых известных памятников истории и культуры Беларуси — Несвижский дворцово-парковый ансамбль.Это бывшая резиденция одного из самых влиятельных княжеских родов Европы – рода Радзивиллов.
Рядом с дворцом разбит большой романтический парк с каналами и красивыми зелеными зонами.
В городе можно увидеть Церковь Тела Божия (Фарны) — шедевр общеевропейского значения, второй барочный храм в мире (1587-93 гг.), фамильную усыпальницу Радзивиллов. Ратуша конца 16 века и многое другое.

5. Брест – город с богатой историей.Первое летописное упоминание о нем относится к 1019 г., в городе можно осмотреть городище (Берестье), найденные остатки жилых и хозяйственных деревянных построек 11 в. Поймайте вечером на пешеходной улице фонарщика с лестницей, который зажигает керосиновые фонари.
Увидеть знаменитую Брестскую крепость (1836-42). А в 39 км к северу от Бреста в городе Каменец стоит донжонная башня 1276 года постройки, так называемая «Белая башня».

6. Пинск — город назван в честь его расположения на реке Пине.Столица Белорусского Полесья. В городе самое полное представительство барокко в Беларуси, хорошо сохранились старинная планировка и памятники архитектуры. Главный интерес из них представляет собой комплекс иезуитского коллегиума и францисканского монастыря с церковью Успения Девы Марии.

7. Полоцк — духовный центр Беларуси. Древнейший город и столица первого государства на территории Беларуси (Полоцкого княжества).Первое летописное упоминание о Полоцке относится к 862 году, а поселение возникло на месте города гораздо раньше.
В городе есть храмы, которые сегодня являются оплотом христианства на славянских землях, местом, куда приходят паломники. Софийский собор — заложен в 1044-66 гг., взорван в 1710 г. русским царем Петром I, перестроен в 1738-50 гг. уже в другом виде, но на фундаменте Софийского собора XI в. От первоначального собора сохранились остатки стен, склеп и апсида высотой около 10 м.
Спасо-Евфросиниевский монастырь — в нем хранятся мощи преподобной Евфросинии Полоцкой. Она считается небесной заступницей «Земли под белыми крыльями», это первая святая на белорусских землях, одинаково почитаемая православными и католиками. На территории монастыря находится Спасо-Преображенская церковь 1128-1156 гг.

8. Новогрудок — первая столица Великого княжества Литовского. Город с очень яркой многовековой историей.
Здесь можно увидеть руины замка Миндовга. Церковь Преображения Господня (1395 г.) — заложена Витовтом, в которой произошло венчание Ягайло и Софьи Гольшанской, был крещен Адам Мицкевич. Город расположен на высоких и крутых холмах, с которых открывается живописная панорама.

9. Мирный — поселок, в котором находится одно из выдающихся произведений белорусского зодчества — замок Ильиничей и Радзивиллов (1-я половина XVI в.).

10. Могилев — крупный город, в котором можно увидеть Никольский монастырь (1636 г.), церковь Св. Станислава (1738-52 гг.), красивый дореволюционный театр (1886-88 гг.), Ратушу и множество интересных жилых и гражданских построек конца 18 — 19 веков, зоопарк и этнографическая деревня.

Гомель — второй по величине город Беларуси. Интересен прекрасным дворцово-парковым ансамблем, в котором расположены дворец Румянцевых и Паскевичей (1785-93) и Петропавловский собор (1809-24).
Коссово — город, в котором находится Дворец Пусловских (1838 г.)
Лида — Замок Гедимина (1323-25 ​​гг.) стоит в городе. Недалеко от Лиды находится село Гервяты, где находится церковь Святой Троицы (1899-1903 гг.) — самый яркий образец неоготического стиля в архитектуре Беларуси. Высокий (61 метр) храм окружен прекрасным ландшафтным парком со статуями апостолов.
Будслав — село, где находится костел бернардинцев (1633-1783).В церкви хранится икона, написанная в 1598 году, подаренная папой Климентом XVIII. Одна из трех церквей Беларуси, носящих титул «малая базилика».
Ружаны — село известно дворцовым комплексом Сапегов (замок — 1598-1605, перестройка в дворцовый ансамбль — 1748-86). До наших дней, к сожалению, дошли только руины комплекса, но это тот случай, когда даже руины производят сильное впечатление.

В 2012 году старейшему городу Беларуси Полоцку исполнилось 1150 лет.Сейчас это совсем небольшой городок с населением 82 тысячи человек.

А в средние века Полоцк был крупнейшим городом Великого княжества Литовского. Но после многочисленных войск теперь от великого Полоцка остается небольшой, но приятный городок, прогуливаясь по которому окунаешься в атмосферу былых времен.

Изюминкой города является Спасо-Евфросиниевский женский монастырь,


, вход в который женщинам разрешен только в длинных юбках и балахонах.

И мы, как истинные христиане, послушались. Двор монастыря украшен благоухающими розами,

и пять черных круглых глав Крестовоздвиженского собора, построенного в неовизинтийском стиле, придают ему величественность и монументальность.

В этом храме покоятся святые мощи Евфросинии Полоцкой, войдя в которые я ощутил какой-то душевный покой и легкость, чего в обычных храмах почему-то не ощущается.

Экскурсия по городу нас тоже не разочаровала.Вход в сувенирную лавку в центре города украшает оригинальная тележка с цветочными горшками.

В магазине мне понравились стильные манекены

кукольная пара жених и невеста

и керамические сувениры на всевозможные темы.

Я люблю живые изгороди.

Богоявленский собор 18 века

Лютеранская церковь, построенная в 19-20 веках, в здании которой сейчас располагается Краеведческий музей.

Еще одной изюминкой города является Софийский собор, старейшее каменное сооружение на территории Беларуси, построенное между 1030-1060 годами. Это был символ принятия христианства полочанами.

Взорван в 1710 году русским царем Петром I, но восстановлен в стиле виленского барокко в середине 18 века. Сейчас в соборе находится музей, проводятся экскурсии, концерты и фестивали органной музыки.

Рядом с собором находится 8-метровый борисовский камень с высеченными на нем надписями и крестами.Найден у д. Подкостельцы, в 5 км от Полоцка, в 1981 г. перевезен в Софийский собор. По одной из версий, камни обозначали маршруты торговых путей.

Поднявшись к собору сверху, открывается вид на Западную Двину.

Блуждая по узким улочкам Полоцка, можно увидеть очень разнообразное здание


и валун с высеченными на нем языческими символами.

Самая центральная в городе площадь Свободы,

центральное место которой занимает памятник героям Отечественной войны 1812 года, построенный в 2010 году вместо своего предшественника Кстати, в начале 1930-х памятник снесли «на металл для нужд первой пятилетки». Вместо него некоторое время красовался вездесущий Ильич. ).

Пушки охраняют памятник с обеих сторон.

На этой же площади стоит памятник совсем другим освободителям Полоцка — героям Великой Отечественной войны.

И, наконец, в сквере на улице Франциска Скорины можно встретить очень необычный памятник — литеру «Ў» или, как ее еще называют, «на не хранимую»,

имеется только в Белорусский алфавит и, соответственно, используемые в белорусском языке.

Спасибо всем, кто шел со мной.

В IX-XI вв. на территории современной Беларуси сформировались общины кривичей, дреговичей, радимичей, составившие этническое ядро ​​древнейших раннефеодальных белорусских государств — Полоцкого (X-XII вв.) и Туровского (X-XIV вв.) княжеств. Земли Среднего Побужья с некоторыми древнейшими городами, объединявшимися вокруг своего главного города Берестье (Брест), Северное Посожье — входили в состав Смоленского княжества, а города Гомель, Чечерск, Речица — в состав Черниговского княжества. .На землях Верхнего Понеманья в XII-XIII вв. Возникли Городенское и Новогородское (Новогрудское) удельные княжества. Социальное развитие земель Беларуси в раннем средневековье шло в том же направлении, что и у других восточных славян.

Этот период характеризуется развитием феодальных отношений, принятием христианства по византийскому обряду, прогрессом в области культуры. В условиях углубления общественного разделения труда и отделения ремесла от земледелия, развития торговли, появления в 9 в.устойчивое денежное обращение, возникают и растут многочисленные города-крепости, окруженные крепостными стенами. Они становятся центрами экономической и культурной жизни территорий различных славянских племен и их княжеств. В этот период были заложены основы градостроительства и монументального каменного зодчества.

Первые города на территории Беларуси возникли в IX-XIII веках. как укрепленные, огороженные поселения («грады»). Одни города выросли на месте бывших поселений периода железного века, другие развились из бывших центров родовых поселений, пограничных крепостей (Гродно), феодальных замков, как сложившиеся центры ремесел и торговли на крупных земледельческих территориях.

Для развития городов имело значение их размещение на водных и сухопутных торговых путях, где возникли самые ранние и известные города: Полоцк, Витебск, Друцк, Туров, Берестье (Брест), Городня (Гродно), Пинск и другие. в IX-XI вв. на торговом пути «из варяг в греки» (в Византию; в IX—XIII вв. его средняя часть проходила по территории Белоруссии), от Балтийского до Черного моря видели множество поселений, обнесенных стенами.Поэтому земли кривичей и полоцких по Западной Двине они называли «Гардарик» («страна городов»).
На севере и северо-западе Беларуси в IX-X вв. города возникли как опорные центры племен в результате заселения территории Беларуси восточными славянами. К таким городам относятся: Полоцк, Витебск, Лукомль, Минск, Друцк, Орша, Заславль, Логойск, Браслав, Шклов, Волковыск, Новогрудок. Города были пунктами, куда древляне, дреговичи, кривичи привозили полюдье.

Византийский император Константин Багрянородный составил описание (около 948 г.) «О русах, идущих из России на моноксилах (однодеревных ладьях) в Константинополь: «Зимний и суровый быт этих самых русов таков. Когда наступает ноябрь месяц, их князья немедленно покидают Киев со всей Русью и идут в полюдье, то есть в круговой обход и именно в славянские земли вервян (древлян) другувитов (дреговичей) кривитейнов (кривичей) севериев ( Север) и другие славяне, платящие дань Руси.Кормясь там всю зиму, в апреле, когда растает лед на Днепре, они снова возвращаются в Киев. Потом берут свои однодревки… снаряжаются и идут в Византию…»

В 945 году князь Игорь Киевский, «…желая большего имущества», решил дважды за одну зиму собрать полюдье, но был убит непокорные древляне

Интенсивный рост городов Беларуси начался в XI-XII вв., в результате прогресса в развитии земледелия и ремесел.В южной части Беларуси возникли города как центры ремесел и торговли, обслуживающие крупные земледельческие районы. В XI-XIII вв. на территории нынешней Гомелицыны выросло ожерелье старинных городов: Гомель, Мозырь, Рогачев, Стрешин, Чечерск, Брагин, Речица.

В IX-XIII вв. на территории Беларуси было более 40 городов. О 35 из них имеются сведения в славянских летописях («Повесть временных лет», XII век) и других письменных источниках.Некоторые из них были обнаружены в результате археологических открытий. К 9 веку относится возникновение Полоцка; в Х веке. Возникли Заславль, Туров, Волковыск; в 11 в. — Браслав, Брест, Витебск, Друцк, Давид-Городок, Копысь, Логойск, Лукомль, Минск, Орша, Пинск; в XII в. — Борисов, Брагин, Гомель, Гродно, Клецк, Мозырь, Мстиславль, Новогрудок, Рогачев, Слуцк, Пропошеск (Пропойск, с 1945 г. — Славгород), Чечерск; в тринадцатом веке — Волковыск, Здитов (ныне село Здитово Березовского района), Каменец, Копыль, Кобрин, Речица, Слоним, Турийск (ныне село Турейск Щучинского района).

Многие старинные города Беларуси носят имена своих князей-основателей. Среди них: Борисов, Заславль, Браслав, Давид-Городок, Туров, Мстиславль. Ряд городов назван в честь их расположения на реках: Минск, Полоцк, Витебск, Пинск, Слуцк.

С начала своего существования города стали центрами экономической и культурной жизни окружающих территорий, устанавливают и развивают торговые связи с ближними и дальними группами восточнославянского населения.

В центре города находилась цитадель (крепость), укрепленная деревянными частоколами или бревенчатыми деревянными стенами — городными, рвами и земляными валами, а позже — каменными стенами (в некоторых западных городах — с донжонными башнями).В цитадели находились замок феодала, административная контора, церковь, монастырь. Рядом с цитаделью находился окольный город со второй линией укреплений. В его состав обычно входит предместье (предместье) — торгово-ремесленная часть феодального города. Все древние белорусские города имели слободы, в крупных городах они делились на районы (концы).

Преобладающее население поселений составляли ремесленники и торговцы. Уже в X в. в крупнейших городах Беларуси более 40 видов ремесел.Помимо ремесел, часть городского населения занималась ремеслами, земледелием, садоводством и скотоводством.

Планировка улиц в крупных городах была радиально-кольцевой или радиально-веерной. Главная улица начиналась от городских ворот. Улицы шириной 2-5 м вымощены бревнами и деревянными блоками, уложенными на бревенчатые бревна. В некоторых крупных городах (Полоцк, Минск) на улицах имелись дренажные устройства для отвода воды.

Для белорусских торгово-ремесленных городов была характерна планировочная структура с двумя центрами — феодальным замком и базарной площадью с лавками, мастерскими ремесленников, торговыми складами.Вдоль городских улиц располагались дворы горожан с домами и хозяйственными постройками (мастерские, сараи, склады), обнесенные заборами с въездными воротами (калитками) под двускатной крышей.

Жилищно-хозяйственное строительство в городах XI-XII вв. был сделан из дерева. Небольшие однокамерные (однокомнатные) жилища наземного типа бревенчатой ​​конструкции возводились на усадьбах, сложенных из бревен, реже — из бруса (Минск, Давид-Городок) площадью 12-16 кв. м. Здание отличалось плотностью расположения построек.Дворы обычно обносили крепкими деревянными заборами. Археологические исследования жилищ горожан феодального Витебска, проведенные в 1981-1989 гг., показали процесс его развития от простых однокамерных изб к многокамерным избам с вестибюлем, появившимся в XII в.

Наземные каркасные дома и полуземлянки известны также в южной части Беларуси.

Дома часто имели деревянные полы из ДСП. В верхних венцах стен прорублены окошки; в домах более состоятельных владельцев их делали из слюды или стекла.Здания были покрыты двускатными крышами из гонта. Для обогрева помещения использовалась глинобитная или каменная печь, стоявшая в ближнем к входу углу дома.

В некоторых городах (Новогрудке, Берестье, Слониме) есть двухкамерные дома площадью несколько десятков квадратных метров. Так, в Новогрудке в XII-XIII вв. на территории окольного города находился квартал с двухкомнатными жилыми домами зажиточных горожан с площадью жилья до 75 кв.м. Большинство построек имели оштукатуренные стены, большие окна с круглыми стеклянными дисками, отличались разнотипными «белыми» печами.

В XII-XIII вв. в городах получили дальнейшее развитие ремесла, среди которых преобладали кузнечное, ювелирное, кожевенное, сапожное, портняжное, гончарное, бондарное, косторезное. Производство различных изделий из железа, бытовых орудий (замки, топоры, ножи, серпы, сошники, гвозди и др.), оружия и боеприпасов (мечи, кольчуги, панцири, наконечники копий, подковы и др.) получил широкое распространение. Увеличилось производство одежды и обуви, предметов домашнего обихода (гончарных, бондарных), украшений, подвесок, височных колец, браслетов, бус, пуговиц и т. д. К археологическим находкам того времени относятся костяные гребни, шахматные фигуры, рукояти ножей и др.

Уникальной является находка на территории окольного города в Гомеле полуразрушенной мастерской первой половины XIII в., где «досочные доспехи» изготавливались — прямоугольные выпуклые железные пластины для воинских доспехов. Таких пластин в мастерской было 1500 штук, которые там изготавливались и обрабатывались, что свидетельствует о хорошо налаженном, крупносерийном производстве защитного оружия в древнем белорусском пограничье.

Различные изделия ремесленников древнейших городов экспонируются сегодня в исторических, археологических и краеведческих музеях Беларуси.

Среди различных слоев горожан сложилась письменность, известная на белорусских землях с 10 века. Его ранними памятниками являются надписи на свинцовой печати полоцкого князя Изяслава (X в.), на кирпиче Софийского собора (XI в.), текст Туровского Евангелия (XI-XII вв.), надпись на крест Евфросинии Полоцкой (XII век).Известны надписи XII века. на предметах быта: пряслицах из раскопок в Друцке, Пинске, Гродно, амфорах, найденных в Новогрудке и Пинске, на эпиграфических памятниках — борисовских камнях (XII век) и рогволодском камне (XII век). Археологи нашли на Брестской слободе самшитовый гребень с вырезанной на нем частью азбуки, а также берестяные грамоты XIII-XIV вв. в Витебске (1959 г.) и Мстиславле (1980 г.).

С принятием в X в. Христианство в древних городах Беларуси началось со строительства монументальных каменных крестово-купольных церквей, сложенных из цоколей — широкого и плоского обожженного кирпича в 3-3.толщиной 5 см. В X-XI вв. для их строительства приглашались мастера из Византии, что способствовало усвоению восточнославянскими мастерами лучших традиций создания культовых православных храмов. В 1001 году в Друцке была построена одна из первых церквей на землях восточных славян, а в 12 в. в городах Беларуси было около 20 православных храмов.

В XII в. в городах древних белорусских княжеств под влиянием византийского, древнерусского и западноевропейского зодчества сложились характерные местные архитектурные школы — полоцкая и гродненская.Архитектурная школа как определенное направление в архитектуре характеризуется проявлением своеобразия стилевых принципов и определенных хронологических рамок, а также наличием архитектурных памятников, созданных учениками и последователями известного мастера. Опираясь на лучшие традиции зодчества прошлых веков, на местной народной основе формировались и белорусские архитектурные школы. Летописи сохранили имена древних зодчих — создателей архитектурных школ — полоцкого Иоанна и гродненского Петра Миланего.

Своеобразием и неповторимостью отличаются монументальные архитектурные шедевры древних белорусских городов XII-XIII вв.: Софийский собор и Спасо-Евфросиньевская церкви в Полоцке, Благовещенская церковь в Витебске, Борисоглебская (Коложская) Церковь в Гродно. Монументальные каменные соборы в Новогрудке, Турове, Волковыске также соответствовали уровню лучших памятников древнерусской культуры своего времени.

Жизнеспособная и самобытная белорусская культура, вышедшая из колыбели византийских и восточнославянских традиций, уверенно и успешно развивалась во всех удельных княжествах, а затем и в Великом княжестве Литовском.

Место, где находится Полоцкое городище, было заселено уже в 780 году. Первое летописное упоминание о Полоцке относится к 862 году. В середине 10 в. возникло Полоцкое княжество. Она занимала территорию в бассейне Западной Двины, верховьях Березины и Немана. Первым известным князем Полоцким, упоминаемым в летописных источниках, является Рогволод (Рагвалод) (ум. ок. 978). В 988-1001 гг. В Полоцке княжил Изяслав Владимирович (Изяслав Владимирович), сын Рогнеды Рогволодовны (Рагнеды Рагвалодауна, Гарислава) и крестителя Руси Владимира Святославича (Владимира Святославича), основателя династии полоцких князей Изяславичей.В 1003-1044 гг. В Полоцке княжил Брячислав Изяславич (Брахислав Изяславич). Он значительно расширил территорию Полоцкого княжества и основал город Брячиславль (Браслав). В царствование Всеслава Брячиславича был построен Софийский собор (между 1030-1060 гг.), один из древнейших храмов Древней Руси. Всеслав Брячиславич (Усяслав Брачиславич) — единственный представитель полоцкой ветви Рюрика на киевском престоле (1068—1069). При Всеславе Брячиславиче Полоцкое княжество достигло наивысшего могущества.

Памятник Всеславу Брячиславичу, воздвигнут в 2005 г.

Имя внучки Всеслава Брячиславича, иноки Евфросинии (Ефросинии Полоцкой) (1110-1173), игумении Полоцкой, связано с основанием Полоцкой Спасо-Ефросиньи Монастырь (Спасо-Ефросиннеўські монастырь).

Памятник святой Евфросинии (2000 г.) в центре Полоцка.

Вход в Спасо-Ефросиневский монастырь. Надвратная звонница.

Вид на колокольню из монастыря.

В 1161 году с усердием преподобной Евфросинии была возведена каменная Спасо-Преображенская церковь (Спасо-Праображенская церковь) — лучше всего сохранившийся памятник древнего полоцкого зодчества. Его строителем был архитектор Иоанн.

Внутри храма прекрасно сохранились фрески 12 века. Кстати, Полоцкий Спасо-Преображенский и Софийский соборы включены в предварительный список Беларуси для дальнейшего включения в Список всемирного наследия ЮНЕСКО.

Рядом с Спасо-Преображенской церковью находится Евфросиниевская трапезная церковь (Ефросиньевская трапезная церковь), построенная в середине 19 века.

Важнейшим собором монастыря является пятиглавый собор в неовизантийском стиле — Крестовоздвиженский (Крыжаузвіжанская церковь), построенный в 1893-1897 гг.

Внутренний двор монастыря.

Недалеко от монастыря в 2009 году установлен памятник Святителю Николаю Чудотворцу (Николаю Цудатворацу).

Здание Полоцкого государственного лесного техникума (Полоцк Дзяржауны Лясный Каледж) — бывшее Спасо-Евфросиневское епархиальное женское училище.

Долина реки Полота (Рака Палата).

Вал Ивана Грозного, построенный в 16 веке.

Дом по ул. Евфросинии Полоцкой.

Группа домов на одной улице рядом с площадью. Свобода.

Площадь Свободы (площадь Свободы).

Памятник героям Отечественной войны 1812 года

Памятник полоцкому студенту (2010 г.), установлен во дворе Полоцкого университета

Историко-филологический факультет университета расположен в корпусах бывшей Академия иезуитов.

Пожалуй, самым нарядным зданием Полоцка является Софийский собор (Сафийский собор), первоначально построенный между 1030-1060 годами, разрушенный в 1710 году и перестроенный в середине 18 века. в стиле виленского барокко.

Первоначальное здание собора не сохранилось, сохранились его фрагменты: остатки нижних стен и столпов, апсиды высотой около 11 метров. Архитектурное решение полоцкого Софийского собора схоже с одноименными храмами в Киеве и Новгороде.Это был пятинефный крестово-купольный храм с княжескими хорами, с посвященной алтарной частью в центральной апсиде с синтроном и куполом диаметром 5,85 м.

Вид на Западную Двину (Заходную Двину) со стороны собора.

Вид с Замковой горы на Нижне-Покровскую улицу.

Борисовский камень (Борисовский камень). Камень представляет собой валун из красноватого полевого шпата неправильной формы и около 3 метров в поперечнике. На нем четырехконечный крест на ступенчатом основании и традиционная для борисовских камней надпись.Из-за естественного выветривания полевого шпата поверхность камня зернистая и неровная, а надпись на ней трудночитаема.

Дома по ул. Нижне-Покровской.

Здание бывшей лютеранской церкви (начало 20 века). Сейчас здесь краеведческий музей.

Еще дома с Нижне-Покровской.

Купол Богоявленского собора.

Памятник кривичам (2001 г.). Кривичи — союз восточнославянских племен, которые в VI-X вв.сформировались в верховьях Западной Двины, Днепра и Волги. Они занимались земледелием, скотоводством, ремеслами. Их главными городами были Смоленск, Полоцк и Изборск. С IX века они входили в состав Древнерусского государства. В XI-XII веках территория кривичей входила в состав Смоленского и Полоцкого княжеств, северо-западная часть — в новгородские владения.

Художественная галерея (Мастатская галерея).

Здание бывшей Братской школы Богоявленского монастыря (Братская школа Богоявленского монастыря) XVIII в.

Сейчас в этом здании находится Музей белорусского книгопечатания (Музей белорусской книги).

В девятом веке на территории современной Беларуси уже жили славяне. Стали возникать города с ремесленниками и торговцами. Древнейший белорусский город — Полоцк (Полотеск), первое упоминание о котором датируется 862 годом. Возник он из поселения на реке Полоте. В 980 году Рогволод был полоцким князем. После его смерти князь Владимир Новгородский женился на дочери Рогволода и отдал Полоцк своему сыну Изяславу, от которого началась династия полоцких князей.

Витебск был основан в 974 году княгиней Ольгой Киевской. Но изначально он тоже вырос из славянского поселения на реке Витьбе. Город был торговым городом, стоял на водном пути «из варяг в греки».

Минск впервые упоминается в 1067 году, когда князья Ярославичи воевали против князя Всеслава Полоцкого на реке Немиге.
Произносится как Менск, Менеск. Название, видимо, происходит от реки Мэн, которой давно нет.

Заславль (Изяславль) упоминается в Лаврентьевской летописи (1128 г.): он был основан киевским князем Владимиром и назван в честь его сына.Город расположен на берегу Свислочи, по ней через реку Березину шел водный путь к Днепру.

С Заславлем связано имя жены князя Владимира Рогнеды, дочери убитого им полоцкого князя Рогволода. Вот что пишет Н. М. Карамзин в своей «Истории Государства Российского»:
«Рогнеда, названная по своим горестям Гориславой, простила мужу убийство отца и братьев, но предательства в любви простить не могла, ибо великий князь уже предпочитал к ней других жен, а несчастную выслал из своего дворца.Рогнеда решила убить князя, но он отослал ее с сынишкой в ​​новый город. Она стала монахиней. Похоронен в Заславле.

Первое упоминание об Орше (Рше) относится к 1067 году. Еще в летописях упоминается, что в 1116 году Орша, выйдя из состава Полоцкого княжества, вошла в состав Смоленска. Город стоит у впадения реки Оршица в Днепр.

Логойск (Логожск) возник не позднее 1078 года. В XII в. это столица определенного княжества.

На территории современной южной Беларуси уже в конце I в. возникло несколько довольно крупных по тем временам городов. Впервые Туров упоминается в 980 году в «Повести временных лет». Ученые расходятся во мнениях относительно происхождения названия. Одни говорят, что оно происходит от имени некоего князя Тура, другие — от бычьего тура. Туров расположен на реке Припять и, согласно летописям, в XII в. была хорошо укрепленной крепостью.
Нельзя не вспомнить жителя этого города, епископа Туровского и проповедника Кирилла (середина 12 века), оставившего нам свои творения.Его притчи; памятник мировой философской мысли. Существует также легенда о происхождении города.
Раньше на этом месте стояли густые леса. Припяти не было вовсе. По лесам текла великая могучая река Струмень. Теперь от нее не осталось и следа.
И вот в этот край, богатый зверем и рыбой, пришел князь Тур с войском.
Однажды он лег спать на горе. Он заснул и видит, что он лежит на поднятой телеге, а вокруг него города.И князь понял; пророческий сон. Вам нужно указать город. Строительство шло быстро: сначала насыпали толстый слой речного песка, поверх которого было три аршина мелкого угля. Потом сверху клали слой бересты, поверх коры насыпали битые горшки, а сверху кости животных. Все это было покрыто рыбьей чешуей и землей. Посередине был вырыт колодец.
После Тура, по легенде, был князь Комар, после него — принцесса, имя которой забыто.Известно только, что она была великой волшебницей. Когда в Туровской области вспыхнула чума, княгиня приказала зарыть в землю немого человека, живого бобра и живого медведя. Потом над ними набросили гору, которую назвали Бобруйково.
К Туру приближались разные враги, но волшебница-принцесса была начеку. Однажды пришла большая армия, окружила весь Туров. Принцесса сделала щетку из свиной щетины и выбросила ее за городские ворота. Врагу показалось, что вдруг вырос высокий тростник.Она бросила куриное яйцо, и врагу показалось, что разлилась могучая река.
Туров был тогда большим городом — в нем было сорок пять церквей.

При впадении реки Мухавец в Западный Буг находится город Брест, бывшее Берестье. Летописные воспоминания о нем от 1019 г. Это была, несомненно, пограничная крепость, в ее составе находилась до второй половины XII в. в Туровское княжество, затем в Волынское княжество.
По легенде город возник так.Купец повез свой товар в Литву и застрял в болотах. Не выходи. Он стал рвать бересту и прокладывать ею дорожку. А когда, выбравшись, отправился в Литву, то поставил на этом месте часовню-молельню. И люди стали ходить в эту часовню, как ходят на святое место «на барах». Место было тихое, неизвестное различным врагам. Люди медленно селились здесь, и постепенно город был основан.

Жизнь Могилева началась не позднее V века.Существует несколько легенд о названии города. Один из них связан с князем Львом Даниловичем. Другой – с богатырем Машекой, над могилой которого насыпан курган, именуемый «львиной могилой». Об этом написано стихотворение Янки Кулалы.
Суть легенды такова. На том месте, где сейчас Могилев, был темный непроходимый лес, от него и Днепра было тесно. Жил в лесу разбойник по имени Машека. Он обладал такой силой, что остановил карету одной рукой, схватившись за колесо; выкорчевали могучие сосны.Ходил в медвежьей шкуре. Народ тогда был неслабый, но Машеку все боялись. И какой ужас он навел на деревни! Он пришел, не скрываясь, и взял то, что ему было нужно. Не раз целые полки выходили его ловить, но где же в непроходимом лесу что-то найти! Но смерть пришла и к Машеке. То, что не смогли сделать сотни людей, сделала одна женщина.
Ехала однажды по дороге плетеная бричка, запряженная восьмеркой. В нем сидел молодой человек с красивой женщиной.Вдруг на дороге появилась Машека, остановила бричку и убила кучера. Сидевший в бричке замахнулся саблей на голову Машеке, но она только лязгнула о стальную каску. Машека кулаком пригвоздил человека к месту.
Глядя на женщину, Машека окаменел: это та, что отвергла его любовь и подружила с ветром.
Вспомнив, он взял женщину на руки и понес в свое логово. Вскоре она пришла в себя и стала думать, как выбраться.Притворяясь послушной, она усыпила недоверие грабителя. И вот однажды, когда Машека заснула, она воткнула ему в горло нож. Потом я выбрался на дорогу, долго шел и, наконец, увидел людей. Место, где был похоронен разбойник, называлось Львиной могилой. А когда там вырос город, он стал называться Могилев.

Александр Блок писал: «Пинок с поля видно, как город Китеж…». Действительно, когда-то Пинск (Пинеск) был очень красив.В летописях впервые упоминается под 1097 годом. Возник из поселения на левом берегу реки Пина. В середине XII в. Пинск был крупным торговым городом, а во второй половине века центром Пинского княжества. Через Пинск, по реке Пине и по Мухавцу шел водный путь на запад — к Бугу и дальше.
Давид-город лежит на берегу Горыни. Раньше на этой реке было много городов — в летописях они упоминаются, к сожалению, только собирательно — «города Погорыня».Согласно легенде, Давид-городок был основан ятвяжским князем, которого при крещении нарекли Давидом. Другая легенда гласит, что его заложил волынский Каяз Давид Игоревич, внук Ярослава Мудрого, в начале XII века. С тех далеких времен сохранилось даже древнее городище под названием Замковая гора. Давид-городок входил в состав Туровского княжества.

Первое летописное упоминание о Слуцке (Случеске) относится к 1116 году, когда Владимир Мономах пошел войной на минского князя Глеба.Город стоит на скале Случь.
Город Мстиславль впервые упоминается в XII веке. грамота князя Ростислава Мстиславовича. Ранее входил в состав Смоленского княжества, около 1180 г. — удельный центр. Здесь родился Петр Мстиславец, один из первопечатников. С давних времен остались Девичья и Замковая горы. Мне как-то попалась забавная пословица, которая, видимо, говорит об отчаянии жителей города: «Мстиславцы не умирают на своей лаве.

Гомель (Гомей, Гомер) впервые упоминается в 1142 году, когда он принадлежал черниговскому князю Игорю Ольговичу. Смоленский князь Ростислав Мстиславович, пользуясь междоусобицами, захватил его. Затем Гомель часто переходил из рук в руки, а им владел также герой «Слова о полку Игореве» князь Игорь Святославич.
Народное предание гласит, что в этом месте, посреди реки Сож, вымыло много песка. Не садись на мель, человек всегда стоял на берегу и предупреждающе кричал: — ИДИТЕ! Мель! Идите! Мель!
Так и пошло — Гомель.

Гродно (Городно, Городень) стоит вдоль Немана. Впервые упоминается в летописях под 1128 годом. Город возник, по-видимому, в 11 веке. В XII в. становится центром удельного княжества. Находясь на большом торговом пути, он был в то время крупным промышленным центром.

Новогрудок (Новгородок, Новый Городец) возник в 1116 году. Был резиденцией великого князя литовского Миндовга. С 13 века центр княжества. Затем несколько раз переходил от литовских князей к галицко-волынским и наоборот.Во второй половине XIII в. вошел в состав Великого княжества Литовского. С 1416 года Новогрудок является резиденцией православного митрополита Великого княжества Литовского.

В IX веке, объединив большие и малые княжества, возникло государство, столицей которого стал Киев. Оживилась экономическая и культурная жизнь. Одних только ремесел было более сорока видов: кузнечное, ювелирное, гончарное и др. Процветала торговля: купцы вывозили меха, мед, лен, полотно.В XI в. на территории современной Беларуси было 11 городов. В более крупных великий киевский князь Владимир назначал посадниками своих сыновей.

Со временем государство распалось на княжества. Те, в свою очередь, делились на еще более мелкие. Так, к XII в. Образовались Полоцкое, Минское, Изяславское, Витебское, Друцкое, Пинское, Дубровицкое, Галицко-Волынское княжества.

Ростово-Суздальские, Новгородские и Смоленские земли стали именоваться Великой Россией.

Минск, Список городов Беларуси, Брест, Беларусь, Витебск, Гродно, Гомель, Могилев, Туров, Полоцк: Amazon.co.uk: Группа, Книги: 9781157367741: Книги

Разделы: Минск, Список городов и города Беларуси, Брест, Беларусь, Витебск, Гродно, Гомель, Могилев, Туров, Полоцк, Крупки, Бобруйск, Лида, Лахва, Молодечно, Орша, Слоним, Новогрудок, Воложин, Пинск, Береза, Мозырь, Березино, Дзержинск, Борисов, Барановичи, Ошмяны, Лунинец, Несвиж, Клецк, Фаниполь, Вилейка, Дятлава, Бешанковичи, Кобрин, Волковыск, Сморгонь, Пружаны, Дятловская резня, Лепель, Иваново, Речица, Антополь, Брагин, Столин, Щучин, Каменец, Глубокое, Светлогорск, Дубровна , Друцк, Новополоцк, Высокое, Список переименованных городов Беларуси, Чачерск, Жодино, Калинковичи, Жабинка, Шклов, Слуцк, Любча, Жлобин, Рогачев, Ляховичи, Добруш, Косово, Беларусь, Моталь, Актябарский, Ганцевичи, Горки, Смолевичи, Давид-Городок, Ивацевичи, Житковичи, Мядель, Червы ru, Буда-Кашалева, Лельчицы, Мстислав, Островец, Столбцы, Мир, Беларусь, Ветка, Хойники, Будслав, Дрогичин, Наровля, Микашевичи, Белоозерск, Малорита, Телеханы, Васильевичи, Мосты, Беларусь, Заславье, Петриков, Браслав, Ельск, Вишнева, Свислочь, Лоев, Климовичи, Чаусы, Лиозна, Солигорск, Ивенец, Новолукомль, Кореличи, Догиново, Карлин, Татарская Слобода, Быхов, Осиповичи, Вороново, Волпа, Радашковичи, Кричев, Талачин, Копысь, Города Беларуси, Ивье, Дзинна , Сопоцкин, Чашники, Логойск, Поставы, Городничанка, Смиловичи, Бабиновичи, Миоры, Сосны, Лунна, Беларусь, Марьина Горка, Узляны, Мялешковичи, Список старейших городов Беларуси, Юрисдыка, Браслав-Завельский, Осов, Селасье,.Источник: Википедия. Страниц: 105. Бесплатные обновления онлайн. Покупка включает бесплатное пробное членство в книжном клубе издателя, где вы можете бесплатно выбирать из более чем миллиона книг. Выдержка: Минск — Минск (белорусский: , произносится ; русский : , ) является столицей и крупнейшим городом в Беларуси, расположенный на реках Свислочь и Немига. Минск также является штаб-квартирой Содружества Независимых Государств (СНГ). As th…http://booksllc.net/?id=51593

Беларусь Отдых, туры и туристические пакеты — 2022/23

** Поездки в Беларусь в настоящее время ограничены для несущественных поездок **

Беларусь географически граничит с Россией, Украиной, Польшей, Литвой и Латвией.Страна провозгласила свою независимость от Советского Союза в 1991 году. Сравнительно равнинная, 40% ее суши покрыта лесом. Это страна с многовековой историей, которую можно обнаружить во многих ее старых зданиях, включая церкви, замки и даже городские жилища во время отпуска в Беларуси.

Столица Минск предлагает многие из них, а также коллекцию интересных художественных галерей и музеев, а также главный бульвар длиной 15 километров. Самая старая часть города называется Троицкой площадью и является жемчужиной Минска.

Другие достопримечательности белорусских каникул включают Полоцк, старейший город Беларуси, очень интересный с архитектурной точки зрения, так как в нем много исторических зданий. Одним из них является богато украшенный средневековый собор Святой Софии 11 -го -го века.

Брест – город, тесно связанный с историей Центральной и Восточной Европы и постоянно меняющимися границами. Одним из аспектов города, который показывает это, является его архитектура, причем некоторые части Бреста имеют довольно польский характер. Есть также красивые православные церкви, а также некоторые очень яркие образцы советского строительного стиля.Одним из примечательных зданий является Брестская крепость, построенная в 19 годах, с музеем, изображающим битвы между Советами и нацистами.

Витебск — культурная столица страны на отдыхе в Беларуси и родина художника Марка Шагала. Его бывший дом доступен для посещений и посвящен ему художественной галерее. Ежегодно в Витебске проходит масштабный музыкальный фестиваль «Славянский базар».

Некоторыми другими примечательными объектами являются Несвижский дворец, самый красивый замок страны с окружающим его рвом и садами, Мирский замок в Гродненской области, внушительная крепость 16 века, Гора Славы — памятник, построенный в честь Потери Красной Армии во время Второй мировой войны и Мемориал в Хатыни, преследующий ту же цель.Лидский замок, возведенный в 14 веке, сейчас служит местом проведения фестивалей истории. Ежегодно здесь проводится фестиваль средневековой культуры, а также рыцарские турниры, которые собирают участников не только из Беларуси, но и других стран Европы.

 

Продлите пребывание

Подумайте о дополнительной остановке во время отпуска  в Беларуси  в одном из других европейских направлений Goway. Вы можете выбрать отпуск в Париже, отпуск в Лондоне или отпуск в Амстердаме.Это можно сделать с остановками по пути в Беларусь или из Беларуси.

 

 

Присоединится ли ключевой союзник России Беларусь к войне Путина на Украине? | Российско-украинская война Новости

Винница, Украина – Когда Беларусь, старейший и самый верный постсоветский союзник России, в субботу эвакуировала свое посольство из столицы Украины Киева, посол получил унизительный «подарок».

Украинский пограничник бросил в посла Беларуси Игоря Сокола 30 сребреников, судя по видео, снятому на неназванном пункте пропуска, — символический жест.

«С ненавистью!» — крикнул охранник, швырнув в Сокола мешок с монетами.

Со своей стороны Россия закрыла свое посольство в Киеве за два дня до начала вторжения 24 февраля.

Пограничник по приказу начальника Пограничной службы Украины передал 30 сребреников через посла Беларуси Игоря Сокола председателю Государственного пограничного комитета Беларуси Анатолию Лаппо. pic.twitter.com/YcehIb3yah

— NEXTA (@nexta_tv) 19 марта 2022 г.

Белорусский шаг — это не просто демонстрация поддержки президента России Владимира Путина со стороны его белорусского коллеги Александра Лукашенко.Это может означать революционный военный шаг.

Игорь Романенко, генерал-лейтенант в отставке и бывший заместитель начальника Генштаба Украины, заявил «Аль-Джазире», что Беларусь может присоединиться к битве на стороне Москвы и направить от 10 до 15 тактических батальонов численностью до 800 человек в каждом, чтобы помочь застопорившейся российской армии которая в последние дни несла большие потери и почти не двигалась.

«Судя по тому, как будут развиваться события, вероятность высока», — сказал Романенко.

Он сказал, что это последует за неделями чисток в белорусской армии после того, как многие военнослужащие и офицеры отказались воевать с украинцами.

Белорусы будут двигаться только вместе с российскими войсками — и только после того, как Москва завершит развертывание резервов, таких как десантники Тихоокеанского флота, которые спешно перебрасываются на запад России и в Белоруссию, сказал он.

«Скорее всего, когда Путин соберет свои резервы, уведет часть их на север [Украины, которая граничит с Беларусью], на северо-восток», — сказал Романенко.

Белорусские силы могут попытаться помочь Москве захватить Киев, добавил он.

«Главная цель — столица.

«Понятно, Путин считает, что если столица будет взята, вопрос [победы над Украиной] будет решен сразу и в принципе».

Во вторник высокопоставленный представитель разведки в Киеве предсказал, что Беларусь может направить в Украину три волны военнослужащих – около 5000 человек в каждой – для помощи российским военным,

«Вероятность вторжения из Беларуси достаточно высока», — заявил в телевизионном выступлении генерал-майор Службы безопасности Украины Виктор Ягун.

Он заявил, что Лукашенко «больше» не командует своей армией, поскольку высшее руководство Беларуси «управляется Россией», добавив, что белорусы могут нацелиться на западную Волынскую область, которая служит основным маршрутом доставки западной военной помощи.

Другой эксперт также считает, что силы Лукашенко могут возглавить наступление России на регионы западной Украины, которые до сих пор были относительно не затронуты боевыми действиями.

«Возможно, вторжение будет более полномасштабным», — сказал «Аль-Джазире» Николай Митрохин, исследователь России из Бременского университета в Германии.

Он сказал, что белорусы могут помочь России продвинуться к трем крупным западноукраинским городам, чтобы расчленить Украину и отрезать ее от источников западной военной помощи.

«Вторжение может пойти на Львов, Ковель, Луцк, чтобы отрезать Украину от ее западных границ или, по крайней мере, запутать в войне украинские резервы и проверить, насколько они [боеспособны]», — сказал он.

Лукашенко позволил России использовать свою территорию для вторжения в Украину и внес поправки в конституцию своей бывшей советской страны, разрешающие размещение российского ядерного оружия в Беларуси.

Но когда началось вторжение, он сказал, что не собирается поддерживать Путина в военном отношении.

«Мы не собираемся втягиваться в войну, нас об этом никто не просит», — заявил в феврале белорусскому высшему руководству 67-летний бывший председатель колхоза.

Однако 15 марта он пригрозил «решительно отреагировать» после заявления о перехвате и уничтожении крылатой ракеты над Беларусью.

«Зачем это делается? Чтобы взволновать нас, чтобы мы ответили. Но мы не так просты. Если мы ответим, мы ответим решительно. Чтобы каждый мог это почувствовать.Но пока терпим», — сказал Лукашенко, но не уточнил, кто запустил ракету.

Беларусь усилила свои силы вдоль границы с Украиной, хотя ее главнокомандующий заявил, что не имеет никакого отношения к возможности их участия в войне.

«Передвижение войск никак не связано с подготовкой, а тем более с участием белорусских военных в специальной военной операции [России] на Украине», — заявил 12 марта заместитель министра обороны Виктор Гулевич.

Высокопоставленный силовик Украины заявил в воскресенье, что Лукашенко все-таки может вступить в войну, и сделал предупреждение своим военнослужащим.

«Если хотя бы один белорусский военнослужащий перейдет границу с Украиной, он будет уничтожен», — заявил украинским СМИ глава Совета безопасности Алексей Данилов.

«Президент России вынуждает Александра Лукашенко начать вторжение белорусской армии, но последний понимает, что это раздавит Беларусь», — сказал он.

В 2020 году Кремль помог Лукашенко пережить крупнейшие народные протесты в постсоветской истории его страны, последовавшие за спорными президентскими выборами, которые принесли Лукашенко победу.

Запад не признал результатов, раскритиковал Лукашенко за жестокое подавление протестов и ввел жесткие санкции, которые сделали Минск более зависимым от финансовой и политической поддержки Москвы.

Десятки тысяч белорусов, бежавших от разгона Лукашенко протестов, обосновались в Украине.

Тем временем Кремль направил группы одобренных государством журналистов и пиарщиков, чтобы помочь «улучшить» освещение протестов на белорусском телевидении.

Обывателям Украины давно известно о пророссийских симпатиях Лукашенко и о том, под каким давлением находится Минск.

«Украинцы мысленно восприняли новости об участии Беларуси в войне», — сказал Al Jazeera киевский аналитик Алексей Кущ.

«Итак, ответ будет таким, как будто это запоздалый новостной репортаж, к которому все готовы», — сказал он.

Но в военном отношении это будет проблемой – сосредоточатся ли белорусы только на том, чтобы помочь русским захватить Киев, или помочь им подчинить себе западную Украину.

«В любом случае это будет проблематично», — сказал Романенко, генерал-лейтенант в отставке.

Белорусская армия, насчитывающая всего 48 тысяч человек, мала по сравнению с армией России и Украины и имеет гораздо меньший боевой опыт.

Но она часто проводила учения с русскими, имеет аналогичную постсоветскую структуру, вооружение и другую технику, поскольку Украина фактически переучила десятки тысяч своих военнослужащих в соответствии со стандартами НАТО и получила большие партии западного вооружения.

Want to say something? Post a comment

Ваш адрес email не будет опубликован.